نمي توانست ديگر فضاي سنگين و پر فشار خانه را تحمل كند. اندك نيرويي به بدن كرخت و سستش وارد كرد و روي تخت نيم خيز شد. ناي بلند شدن نداشت. ديگر روزها با هم فرقي نداشتند. وقتي كه مجري بدون اراده روياها و قوانين بدون منطق ديگران مي شوي به يكباره يك روز از كوره در مي روي و در جهت خلاف دستور رژه مي روي! در هر صورت جز يك موجود مسخ شده ي بي اختيار چيزي نيستي!!!
درد كوچكي از درونش زبانه كشيد و به يكباره از تخت بيرون پريد و جلوي آينه ايستاد. با ديدن موهاي سفيدش كه احساس مي كرد هر روز بيشتر مي شوند به ياد حرف هاي ديشب مادرش افتاد.
"درساتم كه دارن تموم مي شن پس كي مي خواي شوهر كني دختر؟"
كلافه شده بود دوست داشت يكي به او ترحم مي كرد. با خودش گفت ازدواج نكردن يك دختر درد بزرگي نيست اما!!! ... اما به يكباره مثل آن كه خودش هم از اين جملات خسته شده باشد جمله را ناتمام در ذهنش به پايان رساند.
طوري كه انگار قصد رفتن به جاي مهمي را داشته باشد به ساعت نگاه مي كند و با سرعت داخل كيفش را زير و رو مي كند و تمامي وسايل آرايشش را در ميان دستمال كاغذي هاي مچاله شده، جزوه هاي خوانده نشده، خودكارهايي كه هر كدام از يك طرف دستانش را نشانه گرفته بودند،كاغذهاي يادداشتش كه جمله هاي دلخوشكنك مجله موفقيت هر روز روي يكي از آن ها درج مي شود و در گلوي كيف گير مي كند و هيچ وقت بيرون نمي آيد! بيرون مي آورد و روي ميز توالت ريخت و شروع كرد به حرص خوردن. يعني مي شه من يه روز دماغمو عمل كنم! چرا پرزاي صورتم اينقد زياده! پوستم تيره شده! كنار چشمام چروك افتاده، ... اه هر روز بيشتر چاق ميشم! و صورتم لاغر تر مي شه ...
چند دقيقه بعد عروسكي رنگي مانند فاحشه هاي فرانسوي از در بيرون رفت انگار كه از زندان گريخته باشد. سرش را بالا گرفت. كوله اش را يك طرفه روي شانه هايش كه كم كم خم شده بودند انداخت. به خاطر اين كه قوز شانه هايش مشخص نشود سعي كرد كمي سيختر را برود. از داخل شيشه هاي بانك سر خيابان خودش را پاييد. چقدر دوست داشت قدش كمكي بلندتر بود.
هندسفريش را گوش كرد و ترانه اي ملايم را انتخاب كرد. صدايش را پايين آورد تا هوشياريش را كامل از دست ندهد. به ورودي پارك لاله كه رسيد راهش را كج كرد تا از پاتوق دوست پسر قديميش فاصله بگيرد. با خودش گفت اگر آنقدر در موردش كوتاهي نمي كردم به جاي آن دخترك دهاتي امروز من زنش بودم. روي صندلي سبز رنگي كه بلندگوهاي پارك دقيقا بالاي آن نصب شده بودند نشست. دوست داشت روي صندلي دراز بكشد اما امكانش نبود. جاي خلوتي نبود. هر چند وقت يكبار به اطرافش نگاه مي كرد تا ببيند كه مثل گذشته توجه پسران جوان پارك را به خودش جلب مي كند يا نه؟ چند پسر جوان بدون توجه به او از كنارش گذشتند. با خودش گفت واي من چقدر دوست دارم يك شوهر چهل ساله داشته باشم!
بلندگوي بالاي سرش آهنگ باران عشق را پخش مي كرد . سرش را روي زانوانش خم كرد و به فكر فرو رفت . خاطرات تمامي پسرانيكه با آن ها دوست شده بود به يكباره از ذهنش گذشت! سرش را بالا گرفت . دستانش را دور هم جمع كرد به صندلي تكيه داد و پاهايش را تا جايي كه مي توانست كشيد. نفس عميقي كشيد و به يكباره جمع شد و مستقيم رو به رو را نگاه كرد. زني با دخترش بازي مي كرد. نگاهش را از دخترك برگرداند و زل زد به مادرش. تقريبا هم سن و سالش بود. با خودش گفت مردم چقدر زود ازدواج مي كنند. طوري كه انگار دارد به خودش دروغ مي گويد گفت من هيچ وقت دوست نداشتم جاي كسي باشم!
به يكباره از صندلي جدا شد فرداي آن رو امتحان داشت. بايد خيلي زود به خانه مي رفت. اما انگار عجله اي به اين كار نداشت. با خودش گفت تا كي؟ تا كي بايد هر روز بريم دانشگاه روز درس شب درس! ازدواج كه نتونستيم بكنيم!! مرده شور هر چي مرده! .... . با خودش گفت به رامين زنگ بزنم شايد دلش سوخت اومد بريم بيرون تا كمكي دلم وا شه! اما پشيمان شد ديگر اميدي به رامين نبود. او هيچ چيز را جدي نمي گرفت و آنقدر دوست د ختر داشت كه ديگر جايي براي او نبود. بطري آب خالي جلوي پايش را با لگد به سمت گلخانه پارك پرت كرد. دست در جيب شروع به شمردن سنگ فرش هاي آجري رنگ زير پايش كرد. دوست داشت بدون اين كه پايش روي سنگفرش هاي زرد رنگ بيافتد يك در ميان سنگفرش هاي آجري رنگ را پي بگيرد تا به آن طرف پارك برسد. چند متري بيشتر نرفته بود كه از اين بازي بي هدف هم بدش آمد. خيابان شانزده آذر را بي آن كه بداند سپري كرد. جلو ويترين اولين كتاب فروشي ناخودآگاه ايستاد. به كتاب ها كه نگاه مي كرد ياد منوچهر افتاد. انگار كه ياد خاطره اي تلخ افتاده باشد به يكباره از ويترين چشم برداشت. تقاطع خيابان انقلاب را به سمت خانه پيچيد . بازهم ولگردهاي خيابان! هوا داشت كم كم تاريك مي شد. بايد هر چه زودتر به خانه مي رسيد. و گر نه باز مورد باز خواست قرار مي گرفت. با خودش گفت نكند امشب باز مهمان داشته باشيم! حوصله ي هيچ كس را ندارم!
چند بار اين جمله را با خودش تكرار كرد. به خانه كه نزديك شد. با ديدن خانواده ي عمه اش دم دار يادش افتاد كه آن شب قرار بوده مهمان داشته باشند! با خنده اي كه به شكلي زيبا كارگرداني شده بود جلو رفت و گفت عمه جان خوش اومديد بفرماييد تو. چقدر خوب شد كه زود رسيدم!
ناگهان يكه خورد!
سعيد!
با صداي بريده بريده گفت سعيد كي برگشتي؟
عمه اش گفت بريم دخترم دير وقته كلي كار داريم!
دهانش را به گوشش نزديك كرد و گفت سعيد برگشته تا با يك دختر ايراني از خودمون ازدواج كنه!
دخترك شوكه شد. باورش نمي شد. وسط حرف پريد و گفت
عمه جان! آقا سعيد! ... بفرمايين دم در بده!
با خودش گفت سعيد مي تونه من رو خوشبخت كنه. واي سعيد باورم نميشه!
همه داخل شدند لنگه هاي در محكم به هم چفت شدند اما پيوند آن ها هيچ گاه به هم چفت نشد!
جمعه، شهریور ۲۹، ۱۳۸۷
پيوند مقدس!
نعمت كم شنوايي
دقت بيشتري لازم است
امشب بايد گوش دادني ها را بيشتر بشنوم
صداي كودكي حسين پناهي
صداي روشن شدن كبريت
صداي غلت خوردن دوستم كه بي خيال مي پيچد به خود در خواب
چزو چز سوختن تنباكوي سيگار
و دمپايي اي كه زير پاي همسايه اتاق بغليم خواب موزاييك ها را به هم زده است.
چرخدنده هاي ساعت بي خيال اتاقم
صداي غمگين چوب هاي قهوه اي ديوار در صداي يخچال گم شده است
كاش صداي مردگان را مي شنيدم
كاش هميشه تالاپ تولوپ قلبم را مي شنيدم تا هر لحظه از زنده بودنم آگاه باشم
كاش صداي كودكيم در بلوغ دمع نمي شد
چرا گوش هايم بين اين همه صدا فقط صداي موتور ماشين ها را درك مي كند.
صداي مادرم را نمي توان روي كاغذ تشريح كنم آخر صداي مادرم سفيد است! نه سفيد نيست! بي رنگ بي رنگ است!
صداي پدرم كلمه نمي شود.
كهولت سن بين نت هاي موسيقي گاه خشن كلامش فاصله انداخته است.
دو – ر – مي – فا – سل – لا – سي و ...
صداي كشيدن حروف زغالي روي كاغذ
و صداي پاك كردن پاك كن
چرا پاكي ها صدا نمي دهند؟
شايد به احترام پاكي سكوت كرده اند!
ولي انگار گاه پليدي ها هم صدا نمي دهند!
شايد كه به كمين پاكي ها نشسته اند!
چند نفس عميق
حروف چين روزنامه فردا آخرين آخ ساعت كارش را كش مي آورد
صداي چپ كردن راننده ي كاميون در گردنه ماموخ خواب را از چشمانم دور مي كند
ساعت طبيعي حميد خانم نماز شب را اعلام مي كند
جوانك مست بطري مشروبش را از پنجره پرت مي كند و عربده اي مي كشد
تق تق! دخترك با دوست پسرش دروغ! چت مي كنند
گوشي روي ويبره ست. زني به شوهرش خيانت مي كند
آي واي آي واي ! يكي تزريق كرد! بيضه هايش كبود شده اند!
محدوديت شنوايي گاه لطف طبيعت است!!!
سلام عروسك عزيز
سلام عروسك عزيز
عروسك بي جان،عروسك بي انديشه،عروسك بي درد، عروسك بي مسئوليت
امروز كه قلم به دست گرفته ام و برايت نامه مي نويسم به خاطر آن است كه من نيز چون تو زماني عروسك بوده ام. يك عروسك بي جان،بي انديشه،بي درد و بي مسئوليت در دنياي عروسك ها.
عروسكي معلق بين دنياي عروسكي و دنياي آدم ها. بين دنياي مجازي و دنياي حقيقي. عروسكي تنها سرگردان و بي انديشه با درد جدا ماندن از دنياي عروسكي! و اين درد بود كه مرا به انديشيدن وا داشت. انديشيدني اجباري براي پيدا كردن راهي براي بازگشت به دنياي عروسكي. انديشيدن باعث شد به مسئوليتي كه در برابر خويشتن داشتم پي ببرم و عروسك د نياي آدم ها را برگزيد. اما هنوز تنها بود، آدمكي ميان آدم ها. آدمك از اين كه بعد از ورود به دنياي آدم ها در مقابل آن چه مي ديد، مي شنيد و لمس مي كرد درد هاي ناشناخته اي را حس مي كرد،اندوهگين بود. اما بعد ها فهميد كه در دنياي آدم ها ارزش هر انساني به ميزان دردهايي است او را توانا مي سازد كه به مسئوليتي كه در قبال ديگران دارد عمل كند. اما عروسك عزيز شايد اين برايت خنده دار باشد كه به دنيايي پاي بگذاري كه اولين ارمغانش درد باشد اما يك روز خواهي فهميد كه درد دنياي عروسكي، درد بي درد بودن ، از هر دردي جانفرساتر و عذاب آورتر است. عروسك عزيز زندگي در دنياي بدون حركت عروسكي مرگ است مرگ! عروسكي كه دير يا زود براي دختر بچه ها و پسربچه هاي عروسكي خسته كننده مي شود و به گورستان دنياي عروسكي تعلق مي گيرد. عروسكي كه بي اختيار عمري فقط بازيچه بود و خود هيچ گاه به فلسفه بازي پي نبرد!
عروسك بي جان! دنياي آدم ها دنيايي است با پشتوانه ي چند هزار سال انديشه و چند هزار سال كار هدفمند. در اينجا آدم ها اصل را بر زندگي قرار داده اند. در دنياي آدم ها بر خلاف دنياي عروسكي آدم ها طبقه بندي نمي شوند. زيبايي مفهوم ديگري دارد. آدم ها براي هر رخدادي دنبال چرايي مي گردند و براي سوال هايشان به دنبال پاسخ هستند. اينجا آدم ها مانند عروسك ها آب! آب! نمي كنند اينجا آدم ها به آب حيات فكر نمي كنند در زندگي آدم ها عرض زندگي از طول آن طولاني تر است.
دوست عروسكي من اينجا آدم ها هنگام خوابيدن چشم هاشان بي اختيار بسته نمي شود. اينجا آدم ها به بازي گرفته نمي شوند. مغازه هاي شهر آدم ها ويترين ندارند چون لازم نيست چيزي را به كسي عرضه كنند. اينجا هر كسي اجازه دارد آن طور كه مي خواهد بيانديشد و آن چه را كه به زبان مي آورند از پيش ضبط شده نيست. دنياي آدم ها دنياي واژه هاست. واژه هاي بي بند، واژه هاي بي قفس. اين جا واژه ها آزادند كه به هر صورتي كه بخواهند پشت سر هم قطار شوند. دنياي آدم ها دنياي خواستن هاي ارادي است. اينجا كسي تحقير نمي شود. چون آدمي تحقير نمي كند. اينجا مزدور وجود ندارد چون آدم ها را نمي شود مانند عروسك ها با پول خريد. اينجا به كسي دستور لازم الاجرا نمي دهند. اينجا رنگ ها مفهوم ديگري دارند. آدم بي رنگ بي رنگ است. تا به حال اتفاق افتاده كه كسي تو را به اندازه ي خودش دوست داشته باشد؟! آري دوست من اينجا دنياي آدم هاست. احساس نمي كني چيزهايي از درون تو را آزار مي دهند؟ انديشه كن! انديشه ات را پرواز ده! اما فراموش نكن اينجا شهر بادبادك ها نيست!
آرامش
صداهاي مصنوعي، تصوير هاي ساختگي، بوهاي فريبنده، دنياي بي مزه، زندگي خشن و دلخوشكنك هاي آدم هاي فريب خورده! آرامش را از من ربوده اند
به من بگو خانه ي آرامش كجاست
به من كه ديگر توان فريفتن خويش را در خود نمي بينم.
مطمئنم چيزي افتاد!!!
به محض بستن در خانه افتاد. اولاي صبح بود. يك روز آفتابي از آن روز هايي كه شب هايش نه سرد بود و نه دراز! همه جا را خوب گشتم جيب هاي بالا،پايين،كناري،پشت و حتي جيب مخفي كاپشنم، كه پول تو جيبي هر روزم را مادرم در آن مي گذاشت، را هم گشتم. با تعجب دور و برم را نگاه كردم و راه افتادم. روز اول مدرسه بود حس عجيبي داشتم. احساس مي كردم چيز مهمي را از دست داده ام.
از آن روز سال ها مي گذرد اما هر بار كه دري را مي بندم باز همان صدا را مي شنوم. چيزي مي افتد. هر روز مي افتد و اين را مطمئم كه هر دري كه در دنيا بسته مي شود يك چيز مي افتد. آن روزها نمي دانستم كه چيست كه مي افتد. اما امروز كه مي دانم باز يك سوال ديگر عذابم مي دهد و آن اين است كه چرا بايد بيافتد؟ مگر ما در زندگي جز آرامش چيز ديگري مي خواهيم؟ اگر اين طور نبود هيچ انساني هيچ وقت دري را باز نمي كرد كه روزي بسته شود! به من بگو كدام خانه است كه با بستن درهاي آن آرامش من چون سيب نيافتد! به من كه ديگر توان فريفتن خويش را در خود نمي بينم.
حقيقت
حقيقت چه وجود داشته باشد و چه نداشته باشد ما چيزي از حقيقت نمي دانيم. آن چه توجه ما را به خود جلب مي كند واقعيت است. بعضي از واقعيت ها زيبا و بعضي را زشت فرض مي كنيم. احمقانه است كه كساني كه زشت را زيبا و زيبا را زشت مي دانند را دروغگو مي پنداريم. احمقانه است كه هر آن چه وراي واقعيت باشد را دروغ مي پنداريم. دروغ! واژه اي كه عين حقيقتي است كه ما آن را سراغ داريم. حقيقتي كه ما خلق كرده ايم و نمود ندارد. طنابي كه به آن چنگ زده ايم اما نمي دانيم كه به كجا مي رسد حال آن كه با اصرار خود را با آن بالا مي كشيم. هنوز كسي نمي داند كه ارتفاعات كوه ها و دره ها كدام به حقيقت نزديك ترند. عده اي در آسمان و عده اي در زمين آن را جستجو كرده اند. تا به حال كسي دري به سوي آسمان و زمين پيدا نكرده است. مدعيان براي ما حقيقتي مي گويند كه تا به حال چيزي از آن را نفهميده اند. پس دوستدار من چيزي از حقيقت براي من نگو كه سكوت براي من بسي مسرت بخش تر است. زيرا كه مي گويند درهاي سرزمين حقيقت را سال هاست كه آجر گرفته اند و ما همه سرگردانيم.
هيچ گاه نمي ميرد
فنا ناپذير شده است
گاهي به خودم مي گويم كه بعد از مرگ من آيا باز زنده مي ماند؟ با اين كه آزارم مي دهد اما نمي دانم چرا انگار با او اخت شده ام. او را خود ساختم. عروسكي با پارچه هاي رنگي قرمز و سبز. مي خواستم مال خودم باشد. عاشق عروسك نبودم. فقط مي خواستم مثل تمام بچه هاي هم سن و سالم يك عروسك داشته باشم. همين! يك عروسك! يك عروسك پارچه اي با دست هاي مصنوعي،صورت مصنوعي، نگاه هاي مصنوعي ، نه زياد هم مصنوعي نبود. يعني مصنوعي بود اما نمي دانم چرا به ناگاه مثل آن كه كسي در آن دميده باشد جان گرفت. البته حدس مي زنم ناگهاني بوده باشد اما مي دانم كه اين عروسك براي من جان نداشت. تا به خودم آمدم ديدم كه عروسكي كه ساخته شده بود تا مال من باشد همان عروسك بي جان پارچه اي نگاه هاي مرا در قفس كرده است. انگار سال ها از آشنايي من و عروسك مي گذشت. عروسك هر روز پيش چشمم فريباتر و جذابتر نشان مي داد. هم بازي بي جان من مرا به بازي گرفته بود. انگار من عروسك عروسك خويش بودم. احساس مي كردم هميشه دروغ ها از حقيقت به وجود مي آيند اما بايد مي پذيرفتم كه گاه حقيقت ها مولود يك دروغند. دروغي كه آنقدر تو را مي فريبد تا از تو جان مي گيرد. در تو ريشه مي دواند، مي بالد، به دور تو مي پيچد و جزئي از تو مي شود.
جزئي ازيك حقيقت محض. شيره هاي تو را مي نوشد و با خنده اي دردناك و زيبا تو را به صليب مي كشد و تو جزئي از حقيقت يك دروغ مي شوي! و مي فهمي كه ما همه خود نيز مولود يك دروغيم!
سرگرداني
بايد همين نزديكي ها باشد
تمام اتاق هاي خانه را مي كاوم
نيست كه نيست
نيست
باز هم مي گردم
جستجو ها به يخچال ختم مي شود
در يخچال چند بار باز و بسته مي شود
بي هدف
و جستجو ها باز آغاز مي شود
انگار كه مي دانم دنبال چيزي نمي گردم!
و اين بار به كمد كتاب ها منتهي مي شود
و باز بي نتيجه
اميدي به بيرون از خانه نيست
اگر قرار بر بودن است بايد همين جا هم بشود پيدايش كرد
بي اراده دوباره دست به كار مي شوم
انگار هنوز ايمان ندارم كه نيست
مي خوابم و بيدار مي شوم
مي خوابم و بيدار مي شوم
و با هر بار بيدار شدن
بي اراده دوباره دست به كار مي شوم
سال هاست كه هر روز بر فرش ها ، بالاي طاقچه ها و .... را مهندسي مي كنم و همان جا زير طاقچه روي فرش مي خوابم!
اي كودكي بازگشته من
ده ها بار برايت نامه نوشتم و پاره كردم
صد ها بار مخاطب گفتگوهاي درونيم بوده اي
امشب فهميدم
كه اي توتم من!
زبان من را نخواهي فهميد
تو فقط كودك دوست داشتني اي هستي
كه جز واقعيت هاي زندگي
پي به هيچ حقيقتي نخواهي برد
شيرين زبان من!
مرا با تو سخني نمانده است
تو با من سخن بگو
اي كودكي بازگشته ي من
نغمه پرداز شب هاي تنهاييم باشكه صداي ناله هاي درونم امان از من گرفته است
سبقت!
سبقت!
چه دردناك مي نمايد آن گاه
كه مي گذري از دوستانت
و اين تو نيستي كه پيش مي روياين آنند كه از تو مي گريزند!
چه دردناك مي نمايد آن گاه
كه مي گذري از دوستانت
و اين تو نيستي كه پيش مي روياين آنند كه از تو مي گريزند!
آزادي
خودخواهانه
در پي آزادي خويش
ديگران را به بند كشيدي
و چون پيچكي تنيده شدي در جانشان
رگ و پوست و استخوانشان
تكه تكه خواهي شد به يقين اي پيچك ترد!سرو اين چنين اسارتي را به قيمت خودخواهي تو هيچ گاه خريدار نبوده است
گم شده
به خودم گفتم برو خوشحال باش كه حداقل مي فهمي كه دنبال گمشده اي مي گردي! هستند آدم هايي كه حتي نمي دانند كه بايد دنبال گمشده هايشان بگردند!
گفتم خوشحال باش كه با آن كه مي فهمي دنبال گمشده گشتن خنده دارترين جستجوي عالم است باز هم ادامه مي دهي هستند كساني كه به گم شده ايمان دارند و دست از جستجو بازداشته اند!
گفتم شاد باش كه ديوانه اي! در پي آني كه آني نتواند بود!هستند ديوانگاني كه پي به ديوانگي خود نبرده اند حتي آني كه در پي آنند!
مسئوليت
مسئوليت
سنگين ترين واژه اي است كه سراغ دارم
تك تك هجاهاش در من حسي القا مي كند
كه انگار باري طاقت فرسا ساليان سال است بر دوشم سنگيني مي كند
احساس مي كنم اولين درد هر انساني از روزي آغاز مي شود كه حس مسئوليت در او بيدار مي شود
مس – ئو – لي – يتاگر دولت مرد ها مي فهميدند كه مسئوليتشان چقدر سنگين است آنارشيست مي شدند!
سنگين ترين واژه اي است كه سراغ دارم
تك تك هجاهاش در من حسي القا مي كند
كه انگار باري طاقت فرسا ساليان سال است بر دوشم سنگيني مي كند
احساس مي كنم اولين درد هر انساني از روزي آغاز مي شود كه حس مسئوليت در او بيدار مي شود
مس – ئو – لي – يتاگر دولت مرد ها مي فهميدند كه مسئوليتشان چقدر سنگين است آنارشيست مي شدند!
تلاش بي هدف
تلاش بي هدف
فقط و فقط با انگيزه پول
به قيمت باختن عمر
و بنا كردن برج اعتبار
كدام اعتبار عزيز من
كدام اعتبار
اعتبار حساب بانكي
بي اعتبار خواهي شد به نزد خود
آن گاه كه تو را چون اسكناسي متحرك
چون يكي با چند ده صفر تو خالي
به بورس خودخواهي هاي خود مي خوانند
هدف تلاش نيست دوست من
اين تلاش است كه ما را به هدف هايمان رهسپار مي كند
فقط و فقط با انگيزه پول
به قيمت باختن عمر
و بنا كردن برج اعتبار
كدام اعتبار عزيز من
كدام اعتبار
اعتبار حساب بانكي
بي اعتبار خواهي شد به نزد خود
آن گاه كه تو را چون اسكناسي متحرك
چون يكي با چند ده صفر تو خالي
به بورس خودخواهي هاي خود مي خوانند
هدف تلاش نيست دوست من
اين تلاش است كه ما را به هدف هايمان رهسپار مي كند
سخني تازه!
در پي جمله اي بودم
نا نوشته و نا گفته
جمله اي تازه
فكري نو
جمله اي كه تا به حال قلمي بر انتهاي آن نقطه اي نگذاشته باشد
سوالي كه پرونده اش مختومه اعلام نشده باشد
اما
خيلي زود فهميدم
كه چقدر جسارت به معاني ساده ست
كافي است پاكنت را كنار بگذاري
و به امروز بيانديشي
هيچ كس امروز تو را زندگي نكرده است
هيچ عكاسي كنجكاوي نگاه معشوق مرا شكار نكرده است
هيچ خبرنگاري حرف هاي بي پرده ي مرا در ستون هاي روزنامه اش به صليب نكشيده است
هيچ بازيگري نقش مرا به روي پرده نبرده است
پس امروز من براي جهان خبري تازه است
خبري داغ داغ
عكسي تازه و فيلمي اكران نشده
امروز من از شاعري مرده برداشتي زنده كرده ام
امروز من هم به نوبه ي خود صفحه اي به تاريخ نانوشته جهان اضافه كرده ام
و فردا صفحه اي ديگر خواهم افزود
جمله اي از كتاب جهان خواهم بود
جمله اي كه تا به حال قلمي بر انتهاي آن نقطه اي نگذاشته باشد!
صدايي نكنيم!!!
چيزي ما را بر آن داشته است كه شادي نكنيم
چشم فرو بنديم و نگاهي نكنيم
سرمشق كنيم
از بر بكنيم
هر آن چه كو در خيال باطل دارد
به نكته اي از آن دايره ي بسته ي او
شك نكنيم
دم نزنيم
مو به مو
خط به خط
يار بكنيم
به خودم مي گويم
نه
كه ايمان دارم
كين دايره ي بسته ي او
منحني قامت ماست
وان چيز همان است كه هر روز به خود مي گوييمامروز هم صدايي نكنيم!!!
ما گم شده ايم!
آري ما گم شده ايم
در يك زن
در يك مرد
اعتراف به گم شدن
اعتراف به ضعف هاي انسانيست
انسان گم شده
انسان بي هدف
دست ها را بالا مي برم
و اعتراف مي كنم
كه در مانده ام
درمانده ام از دروغ گفتن
از دروغ هاي زيبا
كه آن چنان واقعي مي نمايند
كه هدف هاي زندگيمان مي شوند
آري ما گم شده ايم
در سرخي يك سيب
در عظمت يك درخت
مرا به چه متهم مي كني؟
به كدام گناه؟
طبق كدام قانون؟
نكند طبق منشورهاتان!
همه مي دانيم كه آزادي رويايي بيش نيست
پس بس كنيد
تو كه هستيت عين اسارت است
پرچم دار آزادي شدنت بهر چه بود؟
تو نيز مانند ما گم شده اي
در قانون
در حصار آزادي
در تضاد
در تكرار
در اسكناس
در روز هاي تاريك
در تلويزيون
در سينما و تئاتر
در ورزشگاه
در كافه
در دانشگاه
در خيابان هاي ته استكاني
كه زوم مي كنند آخر دنيا را
حال آن كه
چيزي جز انكسار نور نبوده است
نور هاي ساختگي
با تنگستن و فلورسنت
وقتي كه تمامي هدف هاي ما
در تمام شدن يك دندان درد خلاصه مي شود
عظمت قانون و هدف هايمان به يك باره رنگ مي بازند
در اين كيهان بي انتها
در منظومه اي گم شده
سوار بر توپ ويلان زمين
لميده بر بالش
در روزنامه دنبال گمشده اي مي گردي
و نمي داني
كه نه فقط ما كيهان هم گم شده است!
چقدر ... ؟
روشنايي
نور
فوتون
خورشيد
ستاره
15 ميليارد سال
و شايد تاريكي
هنوز ستاره ها هستند
خورشيد هم هست
و امتداد فوتون هاي نور روشني بخش اند
اگر روزي بازگرديم به پانزده ميليارد سال پيش
چقدر هيزم بايد جمع كنيم كه بچه هايمان هفتاد سال زندگي كنند!
خداحافظ
خداحافظ اي رفيق آشنايي هاي بدون سلام
خداحافظ اي معشوقه سلول هاي خاكستري مرده قلبم
خداحافظ اي قهرمان رمان هاي عاشقانه نانوشته
خداحافظ كه ديگر چشم ها زيبا نمي بيند
خداحافظ كه گوش ها ديگر صدايي جز صداي باد را در خود نمي پيچد
خداحافظ كه ديگر قلب سردم با يك نگه آتش نمي گيرد
ناخدا مرده ست
باور كن
سكان هم شكسته است
و مي گويند ساحل نيز بس دور است
خداحافظ
چشم هاي بسته!
درد!
يك درد سرد!
از عمق روان ناآرام يك مرد!
از گونه هاي يك زن رنگ زرد!
بر شانه هاي گرد آلود يك دوره گرد!
در نگاه هاي فرد فرد اين جماعت طرد شده از بازي ناجوانمردانه خال هاي نرد!
مي جوشد
ساطع مي شود
سنگيني مي كند
موج مي زندو هنوز چشم هايت نظاره گر خودخواهي هاي تو اند!
زمين بيدار شو!
آه چه هواي سردي! زمين باز به كدامين غم گرفتار آمده است؟ كدام درد فرو خفته باز به سينه هاي زمين راه پيدا كرده است؟ كدام عقدهي ديرين، جوشش خون در رگهاي زمين را متوقف ساخته است! آيا آسمان باز لج كرده است و هيزم انديشه هاي زمين را با برف پوشانده است؟
زمين بيدار شو! بيدار شو زمين! آدمك ها به سان آدم برفي شده اند. بيدار شو زمين كه آسمان آدم را به رگبار تگرگ بسته است. تو بهترين تكيه گاه ما بوده اي.مي دانم مي دانم هفتاد سال لگدمالت مي كنيم و دست به آسمان مي گيريم و در بن بست آخر كه از آسمان نارو مي خوريم باز به آغوش تو باز مي گرديم. شانه هاي تو تكيه گاه پدرانمان بوده است.
سردي نگاه هامان را تو گرمي بخش كه ديگر آه مادران داغ ديده ، پدران خم شده در زير بار فقر و كودكان نيمه عريان گرسنه روان هاي يخ بستهي شهر را بر نمي تابد. نخواب زمين بيدار شو كه جان انسان به گرماي تو بسته است!
شنبه، آبان ۲۶، ۱۳۸۶
شعر چه می گویی؟
شعر چه می گویی؟
بلبل و پروانه!
گل و شمع!
شعر که می خوانی؟
آن دروغ زن آرمیده در بی خبری اتاق؟
داستان مرا بشنو
از زنی از جنس مادر و بی مادر!
دردانه ی پدر
قهرمان دختر
که امروز جز در قاب خیال از او تصویر نیست
پدر رفته است
و مادر را با خودش برده است
و او
مانده ست با خواهری از جنس بغض
برادری از جنس راز
خانه ای خالی
خالی از رنگ گذشته
بوی بابا
سایه ی دستان مام
هین! بگو تو شاعر شیرین سخن!
از برای این زن تنها چه داری جز دروغ؟
جز خدای بی خبر
و کشک و دوغ؟
دخترک گوشش پر است از جمله های خامتان
ذهن او سیر است از اوهامتان
درد را جز با نشان درد مرهم نیست!
خنده های دخترک جز در نشان راه ممکن نیست!
و او
مانده ست با خواهری از جنس بغض
برادری از جنس راز
خانه ای خالی
خالی از رنگ گذشته
بوی بابا
سایه ی دستان مام
هین! بگو تو شاعر شیرین سخن!
از برای این زن تنها چه داری جز دروغ؟
جز خدای بی خبر
و کشک و دوغ؟
دخترک گوشش پر است از جمله های خامتان
ذهن او سیر است از اوهامتان
درد را جز با نشان درد مرهم نیست!
خنده های دخترک جز در نشان راه ممکن نیست!
یکی از خودمان است!
تو
نه !
تو
نه نه !
یکی از خودمان است
گوش هایش درست هم اندازه ی گوش های ماست
اما دراز گوش است
با این که شامه اش به تیزی شامه ی ما نیست
اما گرگ هاریست تشنه ی خون عطرآگین دوستان
این جغد شوم که در تاریکی به خوبی نمی بیند
روزانه های ما را در پرونده می بیند
نوازش دست پدر خوانده
و مزه ی مزد مزدوری
سبب شده است که او
رنگ انسان را به چشم کم رنگ می بیند
این کرکس
این جغد
این دراز گوش
این سگ
آینده ی ما را در جام ارباب می بیند
نه !
تو
نه نه !
یکی از خودمان است
گوش هایش درست هم اندازه ی گوش های ماست
اما دراز گوش است
با این که شامه اش به تیزی شامه ی ما نیست
اما گرگ هاریست تشنه ی خون عطرآگین دوستان
این جغد شوم که در تاریکی به خوبی نمی بیند
روزانه های ما را در پرونده می بیند
نوازش دست پدر خوانده
و مزه ی مزد مزدوری
سبب شده است که او
رنگ انسان را به چشم کم رنگ می بیند
این کرکس
این جغد
این دراز گوش
این سگ
آینده ی ما را در جام ارباب می بیند
دوشنبه، آبان ۱۴، ۱۳۸۶
فریاد کن
با توام
تو که آمده ای شنیده ها را باز بشنوی
حرف های مرا هم نیوش کن
تو که آینه ی چشمانت دردهای مرا انعکاس می دهد
در عجم که چرا چیزی نمی گویی
تو که از حصار روزمرگی سر به بیرون کشیده ای
تو که داغ دیده ای
مرثیه شنیده ای
در عجبم که چرا چیزی نمی گویی
مگر ندیدی که سیاهی آمد و زبان رنگ مرد
مگر ندیدی که چگونه تبرهاشان بر سر سازهامان فرود می آمد
تو که کفن شدن موسیقی خاک را ناظر بودی
تو که می دانی آدم مرده است و صحنه خالی شده است
ای ساتور خورده چرا نمی نالی
سال هاست دریچه ی دل های مردم بسته است
سال هاست که دیگر هیچ چشمی جز آوای سکوت ترس را فریاد نمی زند
امروز که آمده ای باز شنیدن کنی
درست گوش کن
نترس
قلم درکش و هوای خوانده شدن کن
در کلام تو سازی است که شکسته نمی شود
در کلام تو رنگی است که سیاهی نمی پذیرد
درکلام تو تصویری است که با بسته شدن چشم ها فراموش نمی شود
در کلام تو معجزه ی خیال است
معجزه ای که ذهن انسان بیمار را شفا می بخشد
تا به حال کسی در گوشی با تو گفته است که خدا همان کلام توست ؟
پس خداگونه خلق کن
امروز من آواز در می دهم
فردا تو فریاد کن
باشد که روزی برخیزیم
مسخره کن
دیر زمانی سخره جرم بود
جرمی که نشان از جزم بود
هیچ پرسیده ای اما که چرا سخره گر بی خرد تاریخ شد؟
چون خرد آن است که نگویی که چرا
سخره کنی عیان شود چون و چرا
سخره گران!
ای دردمندترین اندیشه گران
ای تواناترین تبرزنان
امروز می دانم که چرا
جرم چه بود
در جنگل پر شاخ و برگ زندگی
تبرهای سخرتان بهر چه بود
باغبان جنگل وحشی زمین!
به سخره گیر کج شاخه های نورسته در ارتفاع پست را
که هیچ غنچه ای جز به قهقرای آفتاب باز نشد
سیب آگاهی
جز با سخره ی آدم به قانون زمان
چیده نشد
سخره گیر مرگ را جان من
که هیچ بهانه برای این درد نیست
نیشخند کافی نیست
زندگی را غضبناک لبخند بزن
آزادی را دزدکی و آرام بخند
برابری را چو شنیدی خنده را داد بزن
گریه نکن
مسخره کن
سیر بخند
به زمین
به زمان
به بشر
به فضا سخت بخند
یاغی شو و عصیان کن و بر عدل بخند
قانون شکن اما به سزا غیش بخند
دل ببند اما به عشق بیش بخند
نیکی کن اما به جزا نیش بخند
خنده و کن و خنده کنان
به قانون زمان
ریش بخند
شنبه، مهر ۱۴، ۱۳۸۶
دست هایمان را بگیرید!
پدران ما
می ترسند
پلیس استبداد می شوند
یونیفرم می پوشند
تحقیر می شوند
رنج می برند
پدران ما
بدون هیچ اندیشه ای
نگاهشان را بر می بندند
ندانسته هیزمی شده اند
برای سوزاندن اندیشه ها
پدران ما از مبارزه می ترسند
نمی دانند که غول های فکر را اربابانشان در شیشه کرده اند!
شاید نمی دانند که سبک شده اند
به سبکی چوب پنبه ی درب یک شیشه ی ترک خورده
دیوار زندان فرو می ریزد
اندیشه ی آزادی می بالد
رنج به اشباع می رسد
با یک جرقه
شیشه می ترکد
و چوب پنبه را تف می کند
و پدرانمان
تازه می فهمند
که مزدور چرا می ترسد
پدران ما می ترسند
پدران ما از یک تابو می ترسند
ای پدران
نترسید
یونیفرم ها را از تن بیرون کنید
پوتین ها را بسوزانید
بگذارید پاهاتان لمس کند خاک مزار دوستان جوانمان را !
پدران !
فرزندان شما آزادی می خواهند!
پدران !
فرزندان شما راه رفتن را آموخته اند
دست هایمان را بگیرید
نترسید
شما امروز می دانید مزدور چرا می ترسد
پدران
جان فرزندانتان
دیگر بس کنید!!!
می ترسند
پلیس استبداد می شوند
یونیفرم می پوشند
تحقیر می شوند
رنج می برند
پدران ما
بدون هیچ اندیشه ای
نگاهشان را بر می بندند
ندانسته هیزمی شده اند
برای سوزاندن اندیشه ها
پدران ما از مبارزه می ترسند
نمی دانند که غول های فکر را اربابانشان در شیشه کرده اند!
شاید نمی دانند که سبک شده اند
به سبکی چوب پنبه ی درب یک شیشه ی ترک خورده
دیوار زندان فرو می ریزد
اندیشه ی آزادی می بالد
رنج به اشباع می رسد
با یک جرقه
شیشه می ترکد
و چوب پنبه را تف می کند
و پدرانمان
تازه می فهمند
که مزدور چرا می ترسد
پدران ما می ترسند
پدران ما از یک تابو می ترسند
ای پدران
نترسید
یونیفرم ها را از تن بیرون کنید
پوتین ها را بسوزانید
بگذارید پاهاتان لمس کند خاک مزار دوستان جوانمان را !
پدران !
فرزندان شما آزادی می خواهند!
پدران !
فرزندان شما راه رفتن را آموخته اند
دست هایمان را بگیرید
نترسید
شما امروز می دانید مزدور چرا می ترسد
پدران
جان فرزندانتان
دیگر بس کنید!!!
همه چیز زیر سوال می رود
نعره می زنی
شمشیر می کشی
و نگاه بر آسمان
از تمام آن چه راهی به دروازه های شهر احساست باز کرده اند
به آسانی می گذری
باور کن
حقیقت دارد
که با یک جمله
نه شاید با یک کلمه
و شاید هم با یک حرف
همه چیز زیر سوال می رود!
رنگ می بازد
هر آن چه در باورمان بود
یک جمله و شاید یک کلمه و شاید هم یک حرف
و حتی یک اشاره یا یک نگاه گیرا
در اندیشه مان ریشه می دواند
می بالد
و سر به آسمان می کشد
و شوکت خداوندگاران را به زیر می کشد
همه چیز با یک جمله یا یک کلمه و شاید هم یک حرف آغاز می شود!
و شاید یک درد که از منبعی ناشناخته سرچشمه می گیرد!
و حتی گاه لرزش یک دست پینه بسته
و یا گذار یک قطره ی سرد که شیارهای پیشانی را به آهستگی در می نوردد!
این قطره های سرد پیشانی
با قطره های چشم هایی که رنج را فریاد می زنند
دروازه های شهر امن تو را نشانه خواهند گرفت
و روزی
با یک جمله و یا یک کلمه و شاید هم یک حرف
سیلی از نگاه ها چشم های تو را پشت سر می گذارند
و آن روز است
که می فهمی
حقیت دارد که
در پشت نگاه های تو شهری است
نزدیک به آفتاب
شهری است پر از نور
که صدای آزادی همواره بر گوش ها می پیچد
زمزمه ی عدالت بر لب ها روان است
و حلقه های دست مردمان کمربند زمین شده است
و یک روز دروازه ی نگاهت
با یک جمله و یا یک کلمه و شاید یک حرف گشوده خواهد شد
حقیقت دارد
این قانون انسان بودن است!!!
شمشیر می کشی
و نگاه بر آسمان
از تمام آن چه راهی به دروازه های شهر احساست باز کرده اند
به آسانی می گذری
باور کن
حقیقت دارد
که با یک جمله
نه شاید با یک کلمه
و شاید هم با یک حرف
همه چیز زیر سوال می رود!
رنگ می بازد
هر آن چه در باورمان بود
یک جمله و شاید یک کلمه و شاید هم یک حرف
و حتی یک اشاره یا یک نگاه گیرا
در اندیشه مان ریشه می دواند
می بالد
و سر به آسمان می کشد
و شوکت خداوندگاران را به زیر می کشد
همه چیز با یک جمله یا یک کلمه و شاید هم یک حرف آغاز می شود!
و شاید یک درد که از منبعی ناشناخته سرچشمه می گیرد!
و حتی گاه لرزش یک دست پینه بسته
و یا گذار یک قطره ی سرد که شیارهای پیشانی را به آهستگی در می نوردد!
این قطره های سرد پیشانی
با قطره های چشم هایی که رنج را فریاد می زنند
دروازه های شهر امن تو را نشانه خواهند گرفت
و روزی
با یک جمله و یا یک کلمه و شاید هم یک حرف
سیلی از نگاه ها چشم های تو را پشت سر می گذارند
و آن روز است
که می فهمی
حقیت دارد که
در پشت نگاه های تو شهری است
نزدیک به آفتاب
شهری است پر از نور
که صدای آزادی همواره بر گوش ها می پیچد
زمزمه ی عدالت بر لب ها روان است
و حلقه های دست مردمان کمربند زمین شده است
و یک روز دروازه ی نگاهت
با یک جمله و یا یک کلمه و شاید یک حرف گشوده خواهد شد
حقیقت دارد
این قانون انسان بودن است!!!
تقصیر کسی نیست؟!!!
گویند " تقصیر کسی نیست "
در این خاک اسیریم!
تقصیر کسی نیست که بر خویش اسیریم!
وای بر ما
که چه بی تدبیریم!
ای در توهم خویش مرده!
در این جنگل و کوه و آسمان
درس حقارت از که آموختی؟!
جنگل به من آموخت
در لغزش هر شاخه هراسی نیست!
این درس زمین بود
که در خاک همان است که بر خاک روان بود!
ای فرزند کوهستان
هر سنگ شایسته ی اعتماد نیست!
مگر آسمان شهرمان تو را نگفته بود
نور در پس پرده تاب نتوان داشت!
این قانون زمین و آسمان شهر ماست
وای بر ما
که در این خفت و خواری شهیریم!
در این خاک اسیریم!
تقصیر کسی نیست که بر خویش اسیریم!
وای بر ما
که چه بی تدبیریم!
ای در توهم خویش مرده!
در این جنگل و کوه و آسمان
درس حقارت از که آموختی؟!
جنگل به من آموخت
در لغزش هر شاخه هراسی نیست!
این درس زمین بود
که در خاک همان است که بر خاک روان بود!
ای فرزند کوهستان
هر سنگ شایسته ی اعتماد نیست!
مگر آسمان شهرمان تو را نگفته بود
نور در پس پرده تاب نتوان داشت!
این قانون زمین و آسمان شهر ماست
وای بر ما
که در این خفت و خواری شهیریم!
شنبه، مرداد ۲۷، ۱۳۸۶
درست نگاه کن
می گویید آتش گرفته است !
برافروخته است!
آری
خشم من از عشق من است!
عشق من به انسانیت
به آزادی
خشم من عشق من است به زندگی!
خشم من
از درد من است!
کسی نفرت مرا بر نمی انگیزد!
درد من از نگاه انسان است !
خشم من از انسان بیمار نیست!
زخم من از بیماری انسان است!
قصد من درمان نگاه بیمار انسان است!
خشم من در نگاه من است!
قلم هایم سخنگویان چشم های منند!
قلم های من در چشم های کسی فرو نخواهد رفت!
قلم های من برای درمان نگاه ها فروخواهند چکید!
فرار نمی کنم
می جنگم
اما
شکنجه نمی کنم
نفرین نمی کنم
تحقیر نمی کنم
من مبارزه می کنم و خشمگینم!
من سعی می کنم درست نگاه کنم
و می خواهم دیگران نگاه کنند
هر جور که می خواهند نگاه کنند
اما نگاه کنند و دیگر تماشاگر نباشند!
می پرسم
اما بازجویی نمی کنم!
می پرسم اما جواب نمی خواهم!
من مبارزه می کنم
نگاه کن
درست نگاه کن
این ها رنج ها ، دردها و زخم های ماست!
نگاه کن
درست نگاه کن!!!
خشمگین نمی شوی؟!!!
برافروخته است!
آری
خشم من از عشق من است!
عشق من به انسانیت
به آزادی
خشم من عشق من است به زندگی!
خشم من
از درد من است!
کسی نفرت مرا بر نمی انگیزد!
درد من از نگاه انسان است !
خشم من از انسان بیمار نیست!
زخم من از بیماری انسان است!
قصد من درمان نگاه بیمار انسان است!
خشم من در نگاه من است!
قلم هایم سخنگویان چشم های منند!
قلم های من در چشم های کسی فرو نخواهد رفت!
قلم های من برای درمان نگاه ها فروخواهند چکید!
فرار نمی کنم
می جنگم
اما
شکنجه نمی کنم
نفرین نمی کنم
تحقیر نمی کنم
من مبارزه می کنم و خشمگینم!
من سعی می کنم درست نگاه کنم
و می خواهم دیگران نگاه کنند
هر جور که می خواهند نگاه کنند
اما نگاه کنند و دیگر تماشاگر نباشند!
می پرسم
اما بازجویی نمی کنم!
می پرسم اما جواب نمی خواهم!
من مبارزه می کنم
نگاه کن
درست نگاه کن
این ها رنج ها ، دردها و زخم های ماست!
نگاه کن
درست نگاه کن!!!
خشمگین نمی شوی؟!!!
ساعت ها با ما لج کرده اند ؟
آبراهام لینکن : " همه را می توان برای مدتی فریب داد ، عده ای را می توان برای همیشه فریفت ، اما همه را برای همیشه فریب نمی توان داد "
پنج هزار سال بهره کشی بنده از خدا ؟
پنج هزار سال بهره کشی از بنده به نام خدا ؟
دوست من دنیا بدون کاهن هم خواهد چرخید!
پنج هزار سال مخالفان قدرت ، مخالفان خدا بودند!
پنج هزار سال زندگی در حکومت هایی با شالوده ی دروغ !
دوست من ساعت های ما با ما لج کرده اند؟
پنج هزار سال زندگی در جهنم با وعده ی بهشت؟
پنج هزار سال نگاه ها ، اشاره ها و صداهایمان مسموم بوده اند!
دوست من قلم های شکسته مان کلید درب های زندانند!
پنج هزار سال مردان غلام زنان یا زنان کنیز مردان ؟
پنج هزار سال بدون محاکمه ، بدون ترحم و گاه بی اتهام از دم تیغ گذشتیم!
دوست من ما پنج هزار سال به تعبیر حاکمانمان آزاد بوده ایم !
پنج هزار سال دنبال قدیس گشته ایم!
پنج هزار سال دنیا را به شهر خدا باخته ایم!
دوست من موعظه ی قبل از مرگ افاقه نمی کند!
پنج هزار سال مسحور رنگ ها بوده ایم!
پنج هزار سال مغزها از سرپوش ها کم ارزش تر بودند!
دوست من دیگر نباید منتظر کسی باشیم!
پنج هزار سال چوب لای چرخ ماشین تمدن گذاشتن کاری از پیش نبرد!
پنج هزار سال صدای تعصب و کینه توزی گوش های ما را آزار داده اند!
بعد از پنج هزار سال باید کاری بکنیم!
سهشنبه، مرداد ۲۳، ۱۳۸۶
از ارسطو تا دکارت
فصل دوم کتاب فلسفه برای همه ( از سقراط تا سارتر) از ت . ز . لاوین چگونگی گذر تاریخی فلسفه از دوران ارسطو به دنیای مدرن امروزی را مورد بررسی قرار می دهد و در نهایت به دکارت و اندیشه های او می پردازد. مطالب زیر برداشتی از این قسمت است :
بعد از شکست آتن از اسپارت در جنگ پلوپنز (404 پ.م ) دولت – شهرهای تجزیه شده ی یونانی بعد از سال ها جنگ و منازعه مغلوب فیلیپ مقدونی گردیدند (338 پ.م) و در نهایت جزئی از امپراطوری اسکندر مقدونی شدند.
در این کشمکش ها ماشین فلسفه ی آتن از حرکت باز نایستاد و ارسطو شاگرد کبیر افلاطون دستگاه فلسفی خود را بنیان گذاشت.
ارسطو در 384 پ.م در شهر استاگیرا واقع در مقدونیه و در نزدیکی شهر مدرن سالونیکا دیده به جهان گشود . پدر او پزشک ویژه ی شاه آمینتاس بود و همین باعث شد که ارسطو دوران خردسالی را با شاهزاده فیلیپ در دربار پشت سر بگذارد. ارسطو در هجده سالگی به مدت بیست سال در آکادمی افلاطون دانش اندوزی کرد و با مرگ افلاطون آتن و آکادمی را ترک کرد و به مطالعه ی سیاست و زیست شناسی پرداخت با بازگشت به آتن مدرسه ی لوکیوم را تاسیس کرد و فرزند فیلیپ ( اسکندر ) را هم به شاگردی پذیرفت اما با مرگ اسکندر در 323 پ.م به خاطر دوستی با پادشاه مقدونی و جو ضد مقدونی بعد از مرگ او ، آتن را ترک گفت و یک سال بعد درگذشت!
ارسطو را گسترش دهنده ، تحلیل کننده (و حتی گاه سوء تعبیر کننده ) ی آثار افلاطون و اساسا مشتقی از افلاطون می دانند. اما بعضا او را بزرگ تر از افلاطون نیز دانسته اند. عده ای هم تفاوت های میان افلاطون و ارسطو را به دیدگاه های متفاوت آن ها نسبت می دهند.
برخلاف افلاطون که آرمان های سیاسی و اخلاقی اش بر پایه ی حقایق انتزاعی و کامل ریاضیات و منطق بود ارسطو بیشتر به دانش عملی اعتقاد داشت.
ارسطو برخلاف افلاطون صورت و ماده را جدا از هم نمی داند و اعتقاد دارد که هر چیزی وحدتی از صورت و ماده است. علاوه بر اصول ماده و صورت ، اصول قوه و فعل را هم تعریف کرد و ماده را اصل قوه و صورت را اصل فعلیت نامید.
ارسطو اعتقاد دارد که چهار نوع علت ، سرشت هر چیز مفردی را تعیین می کند. مثلا در ساختن یک خانه :
علت مادی ( مواد و مصالح لازم برای ساخت خانه ، مواد بالقوه )
علت صوری ( خانه ای که ساخته می شود ، شکل فعلیت یافته)
علت فاعلی ( کار و عوامل اجرائی)
علت غائی ( دلیل ساخت خانه )
ارسطو شناخت اشیا را مستلزم شناخت حلقه های علی و معلولی می داند. و همین رویه او را به مفهوم خدا می رساند. ارسطو جهان را مستلزم یک علت اولیه ی جنبش می داند که خود ناجنبنده است! خدای ارسطو خدای مسیحی و یهودی نیست! او خدا را به عنوان علت اولیه ی حرکت در جهان نا آفریده ! معرفی می کند. خدای ارسطو غیر مادی ( و به همین دلیل غیر قابل تغییر) است و فقط سبب تغییر می شود.
ارسطو خوشبختی را برای انسان در فعالیت روح مطابق فضیلت معنا می کند. و در ادامه می گوید که دو نوع فضیلت وجود دارد : اخلاقی و عقلانی ، فضیلت اخلاقی را در نگهداری مهار عقلانی تمایلات غیر عقلانی روح و فضایل عقلانی را در تامل در حقیقت علم ، هنر ، فلسفه ، عقل شهودی و علم اخلاق می داند .
ارسطو اعتقاد دارد که آدمی برای خوشبختی نیاز به بخت نیک ، ظاهر جسمانی ، خانواده ، کودکان ، دوستان و نوعی حکومت سیاسی مناسب دارد.
سقراط را در این که فضیلت را دانش می دانست نکوهش می کند و می گوید دانش نیکی ، فقط در صورت تمرین می تواند بر رفتار ما تاثیر گذار باشد و هر گونه فضیلت اخلاقی را حدی وسط ( میانگین طلایی ) میان افراط و تفریط می داند.
ارسطو نظریه ی سیاسی افلاطون در جمهوری را رد می کند و با مطلق گرایی سیاسی جمهور ( حکومت فیلسوف – فرمانروا ) مخالفت می کند و کل سیستم را آرمانی و دست نیافتنی می داند. دولت ارسطو دولتی است که قانون اساسی بر آن حاکم است(پولیتی) و آزادی و برابری در آن حرف اول را می زند. چنین حکومتی میانگین اولیگارشی ( حکومت توانگران) و دموکراسی است. پولیتی در عمل حکومت طبقه ی متوسط پرشمار است زیرا به اعتقاد ارسطو بهترین جامعه ی سیاسی را شهروندان طبقه ی متوسط تشکیل می دهند چون به احتمال زیاد موازین عقلانی را پیروی می کنند و نگهدارنده موازنه ی قدرت علیه توانگرانی هستند که فقط با استبداد می توانند حکومت کنند و تهی دستانی که پست تر از آنند که مناسب حکومت کردن باشند!
ارسطو و افلاطون نگرش های مشابه زیادی هم دارند. هر دوی آن ها دولت را دارای هدف اخلاقی می دانند ، دولت را بر خانواده و بر خود مقدم می دانند و دیدگاه هر دو در مورد دولت های خوب و بد به یک گونه است : سه نوع دولت خوب ( پادشاهی ، اشرافی ، جمهوری متکی به قانون اساسی) و سه نوع دولت بد ( حکومت های تورانی (ستمگر) ، اولیگارشی و دمکراسی افراطی ) را تعریف می کنند.
ارسطو نخستین طبقه بندی علوم را فراهم کرد :
منطق ، روش مطالعه ی به کار گرفته شده در تمام علوم
علوم نظری ، علاقه به شناخت ناب ، انتزاعی : ریاضیات ، فیزیک ، زیست شناسی ، روان شناسی و مابعد الطبیعه (فلسفه ی اولی)
علوم کاربردی ، علاقه به شناخت به عنوان وسیله ی اداره یا کنش : اخلاق و سیاست
علوم مولد ، علاقه به شناختی که در ساختن چیزهای مفید یا زیبا به کار آید.
بعد از فتح سراسر جهان یونانی و مشرق تا هندوستان مقدونیه ای ها بعد از دویست سال از امپراطوری روم شکست خوردند و در امپراطوری روم که میراث تمدن خود را از یونان گرفته بود جذب شدند. بعدها امپراطوری روم ( شامل سراسر اروپا و خاورمیانه به ویژه آفریقای شمالی) به دلیل غیر قابل اداره شدن این قلمرو دچار رکود شد. امپراطوری به نحو روزافزونی در معرض نهب و غارت مهاجمان بربر قرار گرفت و در سال 400 میلادی آلاریک ویزیگوت ها را از فراز کوه های آلپ به داخل شهر رم روانه کرد و روم در 410 اشغال و غارت شد. در سده ی پنجم میلادی با تضعیف امپراطوری مسیحیت دین رسمی امپراطوری و ساختار کلیسا نیرومندترین سازمان در اروپا شده بود. و اعتقادات و ارزش های مسیحی بر امپراطوری روم حاکم گردید و آن چه که از فرهنگ و تمدن کلاسیک یونان و رم به دستشان رسید یا مورد سوء استفاده ی کلیسا قرار گرفت و یا شرک آلود ، غیر مسیحی و غیر اخلاقی نامیده شد و نابود گردید. برای بیش از هزار سال ( از سده های چهارم تا پانزدهم ) مسیحیت سراسر دنیای اجتماعی و فرهنگی اروپا ، زندگی سیاسی و شخصی ، نهادهای اجتماعی ، روابط اقتصادی ، دانش جهان طبیعی ! و ادبیات و هنر را شکل داد و نظر ورزی فلسفی آزاد ، عقلانی و مستقل یونانیان که توسط مسیحیت از اجتماع گرفته شده بود تا عصر مدرن در فلسفه در سده ی هفدهم با دکارت چونان نخستین نماینده ی آن بازنگشت!
برای مسیحیت علم ، فلسفه ، ریاضیات ، هنر و زندگی خردمندانه در برابر ایمان ، فداکاری ، دعا ، کارهای نیک ،عشق و اطاعت از خدا و کلیسای او اهمیتی نداشت!
اما در ترور تاریخ ، که در آن دستاوردها و آرزوهای تمدن ها ناپدید می شوند ، به نظر می رسد که فیلسوفان بزرگ از طریق نوعی فنا ناپذیری باقی می مانند. افلاطون و ارسطو زنده ماندند. این طنز تاریخ است که دو فیلسوف بزرگ مسیحیت ، آگوستین قدیس و تامس آکیناس قدیس ، فلسفه های عمیق خود را با تلفیق مسیحیت با دقیقا فلسفه ی شرک آمیز یونان به وجود آورند ، فلسفه ای که کلیسا آن را تقریبا به تمامی نابود کرده بود . سنت آگوستین با افلاطون ، سنت تامس با ارسطو.
آگوستین قدیس (354 تا 430 م ) در بزرگترین اثر خود به نام شهر خدا تمایزی که بین شهر آسمانی حقیقت جاوید خدواند و شهر زمینی سیلان عقیده ، برقرار کرده است همان تمایزی است که افلاطون بین جهان محسوس و معقول قائل بود!
آثار ارسطو که پس از سده ی نخست در غرب انتشار یافته بود ، در شرق میانه باقی مانده بود. با ظهور تمدن اسلامی ، نوشته های ارسطو به عربی ترجمه و آن گاه به یاری مترجمان یهود به عبری و لاتین برگردانده شد و سرانجام دوباره در سده ی دوازدهم به غرب راه یافتند. در طی سده های میانه ، فیلسوفانی که کوشیدند از میان عقاید مسیحی با کمک تفکر کلاسیک نظام فلسفی معقولی تنظیم کنند مکتبیان خوانده شدند و نظام های فلسفی شان فلسفه ی اسکولاستیک یا مدرسه گرایی نام گرفت. مدرسه گرایی نامی قراردادی است که به فلسفه ی مکتب های کلیساهای سده ی میانه که بعدا دانشگاه شدند داده شد. این مکاتب سعی داشتند اعتقادات مسیحی را با عناصری از فلسفه ی یونان افلاطون یا ارسطو با استفاده از قیاس و بحث منطقی ترکیب کنند. مدرسه گرایی در فلسفه ی تامس اکیناس به عالی ترین مرحله تکامل رسید.
فلسفه ی ترکیبی تامس آکیناس (1225 تا 1274 م) که در بیست و دو جلد آثار اصلی او تنظیم شده ( فلسفه ی سوما ) معتبرترین نظام در فلسفه ی کاتولیکی و یکی از عالی ترین دستاوردهای فلسفی دنیای غرب است. جهان بینی تامس گرایی که مدعی حقیقت مطلق است مبتنی بر ایمان به وحی ربانی و تاکید عقل می باشد. تامس آرای ارسطو را ماهرانه به کار گرفته است. مثلا او این عبارت از ارسطو که انسان حیوان سیاسی است را با این تعریف که انسان موجودی روحانی هم هست جمع کرده است! یا مثلا تعریف جنباننده ی ناجنبیده را برای خدا اخذ و با تعریفی که خدا را آفریننده و علت اول وغائی معرفی کرده است جمع کرده است.
اما عصر نوزایی یا رنسانس آغازی دوباره برای فلسفه به معنای واقعی بود. هنگامی که نوشته های ارسطو در اختیار همه قرار گرفت تفکر مسیحی زیر سوال رفت و حاکمیت مقتدر دو نهاد قرون وسطایی بزرگ ، کلیسای کاتولیک روم و امپراطوری مقدس روم رو به تضعیف نهاد. در سده ی پانزدهم روشنفکران از مسیحیت ارسطویی شده به عنوان منبعی سرگردان کننده به متون اصلی کتاب های تمدن های یونان و روم روی آوردند. در 1453 و با سقوط قسطنطنیه به دست ترک ها فرهنگ یونان باستان که در امپراطوری شرقی حفظ شده بود در اختیار غرب مسیحی قرار گرفت. و آغاز قرن شانزدهم برابر بود با ظهور شیوه ی نوینی از آگاهی ، احیای روح انسان محوری در تقابل با دینداری مسیحایی. بازخوانی اومانیسم کلاسیک یونانی ، که انسان محور و طبیعت مرکز بود برای دانشوران رنسانس این نتیجه را داشت که انسان را محترم بدارند و بساط تحقیر طبیعت در رابطه با جهان فراطبیعی را بر چینند. آن ها با الهام از گذشته به آینده چشم دوختند و مشروعیت نظام فئودالی ، کلیسا و امپراطوری را بیش از پیش به چالش کشیدند. هنر از تصویرگری رنج و مرگ به نمایش شادی یونانی در زندگی بازگشت . پیکرتراشی از نمادگرایی دینی فاصله گرفت. داود میکلانژ و شام آخر لئوناردو نمونه های والایی از چهره پردازی عصر نوزایی از بدن طبیعی انسان پویا به شمار می روند. اختراع چاپ ، باروت و بهبود قطب نما برای دریانوردی ، نتایج شگرفی بار آورد. سده ی پانزدهم زمان کشفیات بزرگ بود : کشف دنیای جدید توسط کلمب و کشف مسیر آبی هند و خاور دور با دور زدن دماغه ی امید نیک . رشد سریع اصلاح دینی و پروتستان گرایی توسط مارتین لوتر ضربه ی مستقیمی بر وحدت جهان مسیحی قرون وسطی وارد آورد.
در قرن شانزدهم بهترین مغزهای متفکر مجذوب اخترشناسی شدند. در نتیجه ی آن ناسازگاری هایی میان مشاهدات نوین و نظریه ی اخترشناسی بطلمیوس که در شهر اسکندریه ی مصر و در سده ی دوم متداول بود پیدا شد. در سده ی شانزدهم اخترشناس لهستانی نیکلاس کوپرنیکوس با استفاده از مشاهدات و ریاضیات نظریه ی زمین مرکزی بطلمیوس را که چهارده سده متدوال بود واژگون و نظریه ی خورشید مرکزی را ارائه داد. واکنش کلیسا به انقلاب کوپرنیکی شدید بود و دانشمندان پشتیبان این نظریه تکفیر و به اعدام محکوم گشتند. در 1600 جئوردانو برونو ، در 1620 وانینی ، در 1621 فونتااینی یر به اتهام خداناباوری به دیرک آتش گرفتار شدند. در این بحبوحه اخترشناس ایتالیایی (1565 تا 1642) گستاخانه در صدد اثبات نظریه ی کوپرنیکوس برآمد. تلسکوپی ساخت که اشیا را هزار بار بزرگتر می گرداند و به وسیله ی آن اقمار ژوپیتر ، حلقه های ساتورن و سطح ماه را مشاهده کرد. نظریه های او را به دلیل عدم تطابق با کتاب مقدس محکوم کردند. و او در پیشگاه دادگاه تفتیش عقاید یا انگیزیسیون به حبس ابد محکوم شد و ناچار شد در ظرف سه سال هر هفته مزامیر توبه و استغفار را از حفظ قرائت کند! و تا زمان مرگش در فلورانس تحت نظر بود.
اما با همه ی این مشکلات قطار علم هیچ گاه از حرکت باز نایستاد. به تدریج تلسکوپ ، میکروسکوپ و دماسنج اختراع گردید و نظریه ی گازهای بویل ، قوانین الکتریسیته و خاصیت آهن ربایی ، قوانین علم بینایی و روشنایی (اپتیک) ،نظریه ی گردش خون هاروی ، ابداع هندسه ی تحلیلی دکارت به عنوان اولین محصولات علمی عصر نوزایی تحولات بزرگی ایجاد کردند. ماشین علم دوباره در جاده ی اصلی خود قرار گرفته بود. دو عنصر در روش علمی مشخص شدند:
یک – عنصر تجربی ( کاربرد مشاهده ی حسی و آزمایش )
دو – عنصر عقلانی ( ریاضیات و استدلال قیاسی )
نخستین کسی که بر پیکر فلسفه ی اسکولاستیک زخم کاری را وارد کرد فرانسیس بیکن انگلیسی بود. او در انگلستان با روش علمی به پدیده ها می نگریست و آن را برای اثبات تجربه گرایی یک پیروزی روش مشاهده و آزمایشگری بر عقل تلقی کرد. دکارت نیز با روش علمی به پدیده ها می نگریست ولی از این رهگذر خردگرایی را ترجیح می داد.
رنه دکارت نخستین فیلسوف عصر جدید است که نخستین نظریه ی مابعدالطبیعه را در پاسخ به نگرش علمی نوین عالم و در رابطه با مدعیات مخالف کلیسا ارائه می دهد.
دکارت در 1596 یعنی در آستانه ی سده ی هفدهم به دنیا آمد. وی فرزند یک حقوقدان در بریتانی ( ناحیه ای در شمال غربی فرانسه ) و عضو یکی از قدیمی ترین و محترم ترین خانواده های ناحیه بود. پسری که اغلب لباس مخملی سبز می پوشید و شمشیری بر کمر داشت. او به شیوه ی اشرافیانه بزرگ شد . از همان اوایل که در مدرسه ی ژزوئیت ها (فرقه ای از کاتولیک ها ) درس می خواند کتاب های درسی ملال آور مبتنی بر اطلاعات مغشوش و اطلاعات تایید نشده و جزمیات کسالت بار کلیسا ، برای او قانع کننده نبود. بعدها در لافلاش تحصیلات را به یکباره تعطیل کرد و به سیر و سیاحت پرداخت. آرزوی یقین داشتن از هر چیز دیگری برای دکارت مهم تر بود ، دکارتی که تنها به ریاضیات یقین داشت! وی در حالی که به تحصیل موسیقی و ریاضیات مشغول بود پیشرفت ارتش را دنبال می کرد. در 1619 به ارتش دوک باواریا (آلمان) انتقال یافت و بر اثر هوای سرد نوامبر در شهر کوچکی معطل شد . آن شب دکارت در اطاقی در بسته ، در کنار گرمای بخاری بزرگ باواریایی تصمیم گرفته بود موقعیت خود را از لحاظ فلسفی و شخصی بازبینی کند. آن شب برای او شب مهمی بود آن چنان که او عهد کرد بقیه ی عمر خود را وقف اثبات علم جدید کند و نذر کرد که به زیارتگاه مریم مقدس در لوئرتو(واقع در ایتالیا) برود و به پاس بینشی که به او عطا شده بود شکرگزاری کند. نه سال بعدی دکارت وقف یافتن روشی برای متحد کردن علوم شد. فروش املاک موروثی از پدر ، فراغت لازم را برای دکارت فراهم کرد. او معمولا تا ظهر در بستر می ماند و چونان فیلسوفی شهرت دارد که بهترین آثارش را در بستر انجام داده است. او به کسی که آرزو دارد آثار فکری نیکی تولید کند ، بطالت و تنبلی را توصیه می کرد!!! دکارت هیچ گاه مانند برخی فیلسوفان هم عصر خود استاد دانشگاه نشد چون دانشگاه ها زیر ممیزی کلیسا بودند. او تصمیم گرفت که هیچ تعهد اجتماعی را نپذیرد حتا به ازدواج نیز تن در نداد. دکارتی که هیچ زیبایی ای را قابل مقایسه با زیبایی حقیقت نمی شناخت نظری کلب منشانه در مورد ازدواج دارد. او می گوید هنگامی که شوهری بر مرگ همسر خود می گرید... به رغم این ، در زوایای روح خود یک شادی پنهانی احساس می کند. در 1622 م رساله ی اخترشناسی اش ، درباره ی علم ، را به پایان برد که در آن روش ریاضی محورانه ی خود را به کار بست و فرضیه ی کوپرنیک را تایید کرد. اما او با شنیدن محکومیت گالیله و سوزاندن کتابش از سوی دیوان تفتیش عقاید کلیسای کاتولیک دست از انتشار رساله ی خویش برداشت. شاگردان دکارت درباره ی نظرات واقعی دکارت در باره کلیسا و آموزش آن اختلاف نظر دارند که آیا او واقعا متدین بود یا چنین وانمود می کرد؟! او خود گفته است من باید مصلحتی پیدا کنم که بتوانم حقیقت را بدون تکان دادن تخیل کسی یا وارد آوردن ضربه ای به عقاید عمومی بیان کنم . او همچنین گفته است : اینک که من نه تنها تماشاگر جهان ، بلکه چونان بازیگر روی صحنه ی آن هستم ، به صورت خود ماسک می زنم. سه سال بعد از ترس دکارت از مجازات گالیله ، او کاربردی از روش ریاضی مدار خود در فیزیک را با پیشگفتاری زیر عنوان گفتار در باره ی روش انتشار داد که تا امروز چونان اثری کلاسیک در فلسفه معتبر است. ده سال بعد تاملات (ایگناتیوس لویولا موسس نظام مذهبی ژزوئیتی کتابی به همین نام داشت که دکارت می بایست در زمانیکه درکالج ژزوئیتی ها بود شش روز در هفته این کتاب را به دقت میخواند!) را منتشر ساخت که بعدها خواندن آن توسط دستگاه تفتیش عقاید ممنوع شد. دکارت به دعوت کریستینا ملکه ی سوئد ، کشوری که دکارت آن را سرزمین یخ و خرس می خواند ،( برای فهماندن فلسفه ی خود به او ) راهی آن کشور شد و یک هفته بعد از بازگشت از سوئد به علت بیماری ذات الریه درگذشت. و بدین گونه بزرگترین فیلسوف فرانسه در اوج نیرومندیش از دنیا رفت. اتین ژیلسون یک فیلسوف نامدار قرن بیستم درباره ی دکارت می گوید: او فقط با اندیشه و برای اندیشه زندگی کرد ... هرگز وجودی شریفتر از او نبود.
چهره ای از رنه دکارت ، پدر و مبدع فلسفه ی مدرن و بزرگترین فیلسوف فرانسه ، در موزه ی لوور پاریس آویزان است. او با نگاهی حزن انگیز دیر آشنا و تا حدی متکبر می نگرد و تبسمی اشرافی ، تمسخر آمیز و تا حدی تحقیز آمیز به لب دارد. دکارت برای فلسفه ارزشی قائل نبود!!! او می گوید فیلسوفان هر کدام دیگری را می کوبند بی آن که بتوانند صحت نظرشان را اثبات کنند ، و در ادامه می گوید فیلسوفان از ریاضیات سر در نمی آورند و دلایلشان باستانی و کهنه اند.
دکارت در جمله های آغازین کتاب تاملات می گوید اگر واقعا می خواهم چیزی را در علوم محکم و دائمی نگهدارم ، همه چیز را باید یکباره در زندگی واژگون کنم ... . اما سوال اینجا بود که توانایی عقل در شناخت حقیقت تا چه حد است؟
پاسخ دکارت پاسخ افلاطون و تمام خردگرایان است.عقل مهم ترین عنصر در طبیعت بشر و تنها وسیله ی مطمئن شناخت است. و در این راه ریاضیات روشی است که دکارت ریاضی دان ، مبدع هندسه ی تحلیلی ، می خواهد برای فلسفه استفاده کند. دکارت در قواعد برای رهبری ذهن می گوید ریاضیات عبارت است از کاربرد فقط دو کنش ذهنی که به وسیله ی آن دانش راستین می تواند تحصیل شود : شهود و قیاس
اما روش دکارت برای رسیدن به هدفش چه بود؟ شک کردن. شک کردن دکارت انقلابی است! او در نظر داشت تمام باورهای خود را به کناری افکند و در همه چیز شک کند.
اما دکارت در پروسه ی شک کردن خود به اصلی غیر قابل شک برخورد و آن را به این شیوه بیان کرد :
Cogito, ergo sum
می اندیشم پس هستم
دکارت برای کوگیتو آزمونی تعیین کرد. البته بعضی از قسمت های آزمون دکارت توسط کسانی مانند پی یر گاسندی بعدها زیر سوال رفت اما در نظریه ی شناخت دکارت یک حقیقت تزلزل ناپذیر و بدون تردید وجود دارد و آن وجود خود من چونان فاعل آگاه است و بدین ترتیب کوگیتوی دکارتی ذهن باوری ( سوبژکتیویسم ) را وارد فلسفه ی مدرن می کند.
دکارت کوشید که فلسفه ی ریاضی محورانه ی عقلانی رافراهم سازد تا هیچ کس نتواند به آن شک کند. دکارت می ترسید! می ترسید که مبادا به موضع فلسفی سولیپ سیسم ، سقوط کند ، نگرشی که بنابر آن ، تنها چیزی که وجود دارد یعنی یگانه واقعیت ، ذهن من با اندیشه های آن است و اشخاص دیگر و جهان فیزیکی تنها ایده هایی در ذهن من هستند. سولیپ سیسم به نحوی خطرناک به نمود فلسفی شکلی از اختلال روانی نزدیک است که آن را اسکیزوفرنی می نامند.
به آزمون حقیقت پناه برد و در راستای پیدا کردن دلایل عقلی وجود خدا حرکت کرد. او نمی بایست از روش حکمای کاتولیک قرون وسطی برای اثبات وجود خدا استفاده می کرد. روشی که امروزه در معرض نقد ویران کننده ی فلسفه ی مدرن واقع شده است. روشی که علت نخستین را خدا می نامیدند. دکارتی که هنوز ثابت نکرده بود جهان وجود دارد حق نداشت علت نخستین جهان را خدا بنامد!
دکارت به ایده های خود می نگرد. و سه سوال از کجا می آیند؟ چه نوع واقعیتی دارند؟ و به چه چیز اشاره می کنند؟ را مورد بررسی قرار می دهد. و ایده ها را به سه دسته تقسیم می کند : ایده های که فطری هستند و با هر کسی زاده می شوند ، ایده هایی که ابداع تخیلات انسانی هستند (مجعولات) و سوم معانی و مفاهیمی که به نظر می رسد از خارج ، از طبیعت و به رغم اراده ی ما به ما می رسد(اتفاقی یا عارضی).
او می گوید تمامی صور و معانی یا ایده ها می توانند احتمالا مجعولات ، ابداعات من ، ساخته یامعلول من باشند به استثنای ایده ی خدا.
او سه برهان برای وجود خدا می آورد:
- تصورات و علت ها : او می گوید ما پیش از هر چیز یک تصور روشن و متمایز از خداوند داریم. پس باید علت تصورات ما خدا باشد.(فیلسوفان جدید اکثرا با نظر دکارت موافق نیستند! مثلا تصوری که بوداییان و قبایل آفریقایی و بومیان آمریکای مرکزی از خدا دارند را یک تصور فرا طبیعی می دانند!)
- دکارت دو برهان دیگر را مطرح کرد چون بیم داشت که نخستین برهان برای بعضی قابل قبول نباشد. در برهان دوم دکارت به حذف کردن رو می آورد. با خود می گوید اگر این وجود نبود من می توانستم موجود باشم؟ و از خودم ؟ پدر و مادرم؟ منبعی ناکامل تراز خدا ؟ شروع می کند و همه را حذف می کند و به خدا؟ می رسد. مثلا خودم؟ را حذف کرد چون می دانست اگر خودش دلیل به وجود آوردن خودش بود می توانست عمر خود را افزایش دهد!!! و نسل به نسل عقب می آمد و خدا چونان یگانه علت ممکن وجود به مثابه موجودی متفکر وجود می داشت.
- و برهان سوم تصور وجود خدا به عنوان موجودی کامل بود. اما پی یر گاسندی و بعد از او کانت و فیلسوفان دیگر ادعا داشتند که تصورخدا چونان موجودی کامل هیچ ربطی به وجود واقعی چنین موجودی ندارد!( البته این برهان را نخستین بار آنسلم قدیس در سده ی یازدهم مطرح کرده بود.)
دکارت وجود خویش به عنوان موجودی آگاه را دریافته بود.اما در پله ی بعدی که به درک وجود خدا می رسید نظریاتش به قانون تبدیل نشد! قانونی مانند قوانین ریاضی که همه آن را قبول کنند.
دور تسلسل دکارتی :
دور تسلسل دکارتی به عنوان جدی ترین نقد تاملات مورد توجه قرار گرفته است. دکارت سعی دارد که ثابت کند خدایی کامل و نافریبکار وجود دارد . اما برای اثبات ، او باز از تصورات روشن و متمایز قرون وسطایی استفاده کرده بود (جوهر ، علت ، معلول نمی تواند از علت بزرگتر باشد و ...) که خود متضمن وجود خداست!
بنابرین خدا به تصورات روشن و متمایز من اعتبار می دهد اما تصورات روشن و متمایز من آن چیزی هستند که وجود خدا راتضمین می کنند. بنابراین دکارت برای این که ثابت کند که تصورات روشن و متمایز حقیقی هستند ، ناگزیر بود نشان دهد که خدا وجود دارد و این که ذات او عاری از فریبکاری است. اما اودر اثبات این که خدا وجود دارد ، به حقیقت تصورات روشن و متمایز تکیه می کند که به وجود خدا اعتبار می بخشد. کمتر دانشمندی باور دارد که دکارت می تواند از این دور باطل اجتناب کند. در روزگار خود دکارت ، منتقد او آرنولد دور باطل دکارتی را بی درنگ یافت: وجود خدا با تصورات روشن و متمایزی که تضمین می شود که وجود او فرضا تصوراتی نظیر این را تضمین می کند که معلول نمی تواند بزرگتر از علت باشد و کامل تر نمی تواند از کمال نایافته به وجود آید .
دکارت بر این باور بود که هنگامی که تاملات به پایان رسید هر ذهن معقول و منطقی را به پذیرش آن وادار خواهد کرد!
دکارت خردگرا می کوشد تجربه باوری را که مدعی است احساس ها بهترین منبع شناختند را مردود وانمود کند! اما دلایل او اغلب ضعیف و زورکی هستند. مثلا می گوید : من دریافتم که پیکرهای عظیم از دور کوچک و برج های مربع مدور می نمایند! یا مثلا می گوید شنیده ام که کسانی که پاهای خود را از دست داده اند گاه احساس هایی از آن ها دریافت می نمایند!
مثال تکه ی موم:
او در مثال تکه موم زیرکانه نتایج جالبی می گیرد. می گوید بگذارید به طور کلی از اجسام سخن نگوییم زیرا مغشوش کننده است ، بلکه جسمی خاص را مثال بزنیم. تکه ای موم را در نظر بگیرید. موم شیرینی عسل را از دست داده است ولی هنوز چیزی از عطر گل هایی که زنبوران موم را از آن ساخته اند ، به مشامتان می رسد ، اندازه و شکل معینی دارد ، وقتی دست می زنید سفت است ، بافت و حرارت و رنگ و بوی مخصوصی دارد. چنین می نماید که ترکیبی از این خواص است ولی اگر جلوی آتش قرار گیرد ، یکایک خواصش تغییر می کند. موم آب می شود ، شکل دیگری پیدا می کند ، گرمتر می شود ، به رنگ قهوه ای سیر در می آید ، بوی دیگری می دهد. بی درنگ مزه ی عسل ، بوی گل ها محو می گردد ، اندازه اش افزایش می یابد و جز آن ها .
آیا تکه ی موم اکنون همان است که بود؟ همه میل دارند بگویند که آری. اما آیا مگر خواصش تغییر نیافته است؟ اما چه چیزش همان است که بود؟
دکارت می گوید خاصیتی که در موم باقی مانده است این است که موم مکانی را اشغال کرده است. او ثابت می کند که اشیای مادی برای وجود داشتن مستلزم داشتن بو ، رنگ ، مزه و بو نیستند. اما باید اندازه و شکل داشته باشند. در واقع او می گوید حواسی که ما درک میکنیم ( رنگ ها ، مزه ها و صداها ) معلول اشیای خارجی هستند که اندام های ما را بر می انگیزند! تجربی دانان انگلیسی آن را کیفیات ثانوی می نامند. کیفیات نخستین هم کیفیاتی هستند که دکارت آن را خواص ضروری اشیای مادی می داند مانند اندازه ، شکل و قوه ی حرکت و می گفت این ها از راه تعقل شناخته ی می شنوند!
دکارت با انکار واقعیت عینی کیفیات ثانوی و اصرار بر این که تنها کیفیات نخستین واقعیت عینی دارند خواص ماده را به چیزهایی محدود کرد که دانشمندان می توانستند اندازه بگیرند و از طریق ریاضیات توضیح دهند. دکارت با این ادعا که جهان مادی از طریق قوانین مطلقا حقیقی هندسه و مکانیک قابل شناخت است ، مبانی فیزیک ریاضی را پی ریزی کرد.
اما قوه ی حرکت چه بود؟ دکارت آن را خدا نامید. دکارت می گوید خدا علت حرکت است. او نخستین علت در حرکت عالم مادی است و اوست که میزان دائمی و ثابت حرکت و انرژی را تعیین می کند. اما خدا پس از آفرینش جهان و به حرکت انداختن آن بر طبق قوانین هندسه و مکانیک در ساعت واره ی مکانیکی عالم دخالتی نمی کند. عدم دخالت خدا در کار جهان ، در فلسفه ی دکارت ، پاسکال ریاضی دان و فیلسوف فرانسوی را که نسلی بعد از دکارت به دنیا آمد و کاتولیکی پارسا بود ، بسی آشفته ساخت به گونه ای که پاسکال می نویسد : من هرگز دکارت را نمی بخشم . او در سرتاسر فلسفه ی خود دوست می داشت بتواند خدا را از سر واکند . اما او چاره ای جز این نداشت که حرکت اولیه ی جهان را به او واگذار کند ، پس از آن دیگر با خدا کاری نداشت.
مکانیسم عالم ساعتواره :
نظریه ی دکارت در باره ی جهان مادی مکانیک مداری خوانده می شود. عالم مادی برای دکارت این گونه است : یک نظام ساعت واره ی مکانیکی از اجسام در حال حرکت طبق قوانین فیزیک . جهان طبیعت عبارت است از اجسامی با اندازه ها و شکل های هندسی گوناگون ، بی رنگ ، بی صدا ، بدون طعم و بو یا بافت است. آنان در تاثیر متقابل با یکدیگر ، در حرکتی مکانیکی بی مقصد ، در عالمی ساعت واره جابجا می شوند.
دکارت درمورد جانوارن رفتارگرا به شمار می رود. او منکر عقل و هوش ، ذهن یا هر حالت ذهنی درونی جانوران بود. دکارت مدعی بود که اگر ماشین ها به گونه ای بازسازی می شدند که مانند جانوران به نظر می رسیدند ما نمی توانستیم آن ها را از یکدیگر تشخیص دهیم!
در مقابل نظریه ی دکارت نظریه ی تکامل داروین قرار دارد که نشانگر تکامل تمامی انواع موجودات زنده از یک خواستگاه مشترک است!
نظریه جوهرهای جسمانی و ذهنی دکارت :
واقعیت شامل نفس ، خدا و ماده است. همه چیز جوهر است زیراهمه چیز یا جوهر یا صفتی از آن است. دکارت جوهر را قائم به ذات تعریف می کند. یعنی برای وجود داشتنش به چیزهای دیگر نیاز ندارد. و اعتقاد دارد که فقط خدا می تواند به معنای اکید چنین جوهری باشد. جوهرهای دیگر برای وجود داشتن به خدا نیاز دارند. هر دو جوهر مادی و اندیشنده( ذهن) را خدا آفریده است.
جوهر مادی یا جسمانی :
مکانی را اشغال می کند. در حرکت مکانیکی است. به بی نهایت قابل تقسیم است. با اصابت اجسام دیگر حرکت می کند. بدون اراده ی مختار ، بدون تعقل یا هر خاصیت اخلاقی.
جوهر اندیشنده:
مکانی را اشغال نمی کند ، در حرکت نیست ، جزئی از ساعتواره نیست ، استعداد تعقل ، به خاطر سپردن ، انکار کردن دارد . فاعل و مختار است و اخلاقا مسئول رفتار خویش است.
دکارت گام به گام برای خود ثابت کرد که :
- من وجود دارم
- خدا وجود دارد
- تمام تصورات روشن و متمایز من حقیقی هستند زیرا که خدا آن ها را تضمین می کند
- جهان مادی وجود دارد
- سرانجام این که واقعیت جهان های مادی و انسانی با تصورات روشن و متمایز من از آن ها مطابقت دارند. بدین گونه تصورات روشن و متمایز من کلید تمامی واقعیاتند. و ریاضیات کلید عقل است.
دوگانه باوری روان – تنی دکارت :
واقعیت عبارت است از دو نوع جوهر : ذهنی و جسمانی( مادی )
دوگانگی روان – تنی در این بیت شعر انگلیسی ، خیلی خوب بیان شده است :
روح چیست ؟ : ماده نیست No Matter
ماده چیست ؟ : روح نیست Never Mind
مساله ی اراده و اختیار :
مساله ای که فلسفه را از روزگار آگوستین قدیس به ستوه آورده است : مساله ی اراده ی مختار و جبر گرایی است!
جبرگرایی به لحاظ تاریخی چونان نظریه ای به وجود آمد که هر چیزی که وجود دارد نتیجه ی ضروری و اجتناب ناپذیر علل پیشین است و نمی تواند جز آن که هست باشد.
جبرگرایی نوین از زمان دکارت به وسیله ی قوانین علمی و علیت دیکته می شود. و عبارت است از این نگرش که هر چیزی ضرورتا طبق رشته ای قوانین علی علمی رخ می دهد.
جبرگرایی عالم نیوتنی جوهرهای ممتد در فضا را در حرکت توصیف می کند : اجسام چونان نتیجه ی ضروری فشار یا اصابت اجسام دیگر به آن ها حرکت می کنند.
در تقابل کلی با جبرگرایی ضروری و اجتناب ناپذیر عالم جسمانی ای که دکارت ، کوپرنیک و گالیله توصیف کرده بودند ، اراده ی مختار جوهر روحی ، اندیشنده و ذهنی قرار دارد. اصل اراده ی مختار انکار این امر است که جبرگرایی در مورد کنش های انسانی را صدق می کند.
این مساله در عرصه ی روان شناسی جنایی امروز بسیار بحث برانگیز است: که آیا عمل مجرم نتیجه ی ضروری علل پیشین است ، یعنی او نمی توانست جز آن که انجام داده ، کار دیگر انجام دهد؟؟؟ آیا جامعه باید مورد سرزنش قرار گیرد یا مجرم مسئول کنش خویش است؟؟؟
مساله ی روح - جسم
به نظر دکارت ، روح من تنها به کلی از حیث صفاتش با جسم متفاوت نیست بلکه به کلی از جسم من مستقل است و ممکن است بدون آن وجود داشته باشد.
روح از جسم به عنوان مسکن استفاده می کند و مانند سکانداری کشتی را هدایت می کند. در سده ی بیستم فیلسوف بریتانیایی گیلبرت ریل دوگانه انگاری دکارت را از حیث روح چونان شبحی در یک ماشین مورد حمله قرار داد. دوگانه انگاری مفرط دکارت هر گونه تاثیر روح و جسم بر همدیگر را انکار می کند.
می دانیم که حرکت فقط ویژهی اجسام مادی است ، حال این سوال به وجود می آید که روحی که هیچ گونه فضایی را اشغال نمی کند و جسمانی یا مادی نیست چگونه می تواند جسم را به حرکت درآورد؟
بعضی این تقسیم بندی دکارت را فقط برای سازش بین علم نوین و کلیسا می دانند!
بعد از شکست آتن از اسپارت در جنگ پلوپنز (404 پ.م ) دولت – شهرهای تجزیه شده ی یونانی بعد از سال ها جنگ و منازعه مغلوب فیلیپ مقدونی گردیدند (338 پ.م) و در نهایت جزئی از امپراطوری اسکندر مقدونی شدند.
در این کشمکش ها ماشین فلسفه ی آتن از حرکت باز نایستاد و ارسطو شاگرد کبیر افلاطون دستگاه فلسفی خود را بنیان گذاشت.
ارسطو در 384 پ.م در شهر استاگیرا واقع در مقدونیه و در نزدیکی شهر مدرن سالونیکا دیده به جهان گشود . پدر او پزشک ویژه ی شاه آمینتاس بود و همین باعث شد که ارسطو دوران خردسالی را با شاهزاده فیلیپ در دربار پشت سر بگذارد. ارسطو در هجده سالگی به مدت بیست سال در آکادمی افلاطون دانش اندوزی کرد و با مرگ افلاطون آتن و آکادمی را ترک کرد و به مطالعه ی سیاست و زیست شناسی پرداخت با بازگشت به آتن مدرسه ی لوکیوم را تاسیس کرد و فرزند فیلیپ ( اسکندر ) را هم به شاگردی پذیرفت اما با مرگ اسکندر در 323 پ.م به خاطر دوستی با پادشاه مقدونی و جو ضد مقدونی بعد از مرگ او ، آتن را ترک گفت و یک سال بعد درگذشت!
ارسطو را گسترش دهنده ، تحلیل کننده (و حتی گاه سوء تعبیر کننده ) ی آثار افلاطون و اساسا مشتقی از افلاطون می دانند. اما بعضا او را بزرگ تر از افلاطون نیز دانسته اند. عده ای هم تفاوت های میان افلاطون و ارسطو را به دیدگاه های متفاوت آن ها نسبت می دهند.
برخلاف افلاطون که آرمان های سیاسی و اخلاقی اش بر پایه ی حقایق انتزاعی و کامل ریاضیات و منطق بود ارسطو بیشتر به دانش عملی اعتقاد داشت.
ارسطو برخلاف افلاطون صورت و ماده را جدا از هم نمی داند و اعتقاد دارد که هر چیزی وحدتی از صورت و ماده است. علاوه بر اصول ماده و صورت ، اصول قوه و فعل را هم تعریف کرد و ماده را اصل قوه و صورت را اصل فعلیت نامید.
ارسطو اعتقاد دارد که چهار نوع علت ، سرشت هر چیز مفردی را تعیین می کند. مثلا در ساختن یک خانه :
علت مادی ( مواد و مصالح لازم برای ساخت خانه ، مواد بالقوه )
علت صوری ( خانه ای که ساخته می شود ، شکل فعلیت یافته)
علت فاعلی ( کار و عوامل اجرائی)
علت غائی ( دلیل ساخت خانه )
ارسطو شناخت اشیا را مستلزم شناخت حلقه های علی و معلولی می داند. و همین رویه او را به مفهوم خدا می رساند. ارسطو جهان را مستلزم یک علت اولیه ی جنبش می داند که خود ناجنبنده است! خدای ارسطو خدای مسیحی و یهودی نیست! او خدا را به عنوان علت اولیه ی حرکت در جهان نا آفریده ! معرفی می کند. خدای ارسطو غیر مادی ( و به همین دلیل غیر قابل تغییر) است و فقط سبب تغییر می شود.
ارسطو خوشبختی را برای انسان در فعالیت روح مطابق فضیلت معنا می کند. و در ادامه می گوید که دو نوع فضیلت وجود دارد : اخلاقی و عقلانی ، فضیلت اخلاقی را در نگهداری مهار عقلانی تمایلات غیر عقلانی روح و فضایل عقلانی را در تامل در حقیقت علم ، هنر ، فلسفه ، عقل شهودی و علم اخلاق می داند .
ارسطو اعتقاد دارد که آدمی برای خوشبختی نیاز به بخت نیک ، ظاهر جسمانی ، خانواده ، کودکان ، دوستان و نوعی حکومت سیاسی مناسب دارد.
سقراط را در این که فضیلت را دانش می دانست نکوهش می کند و می گوید دانش نیکی ، فقط در صورت تمرین می تواند بر رفتار ما تاثیر گذار باشد و هر گونه فضیلت اخلاقی را حدی وسط ( میانگین طلایی ) میان افراط و تفریط می داند.
ارسطو نظریه ی سیاسی افلاطون در جمهوری را رد می کند و با مطلق گرایی سیاسی جمهور ( حکومت فیلسوف – فرمانروا ) مخالفت می کند و کل سیستم را آرمانی و دست نیافتنی می داند. دولت ارسطو دولتی است که قانون اساسی بر آن حاکم است(پولیتی) و آزادی و برابری در آن حرف اول را می زند. چنین حکومتی میانگین اولیگارشی ( حکومت توانگران) و دموکراسی است. پولیتی در عمل حکومت طبقه ی متوسط پرشمار است زیرا به اعتقاد ارسطو بهترین جامعه ی سیاسی را شهروندان طبقه ی متوسط تشکیل می دهند چون به احتمال زیاد موازین عقلانی را پیروی می کنند و نگهدارنده موازنه ی قدرت علیه توانگرانی هستند که فقط با استبداد می توانند حکومت کنند و تهی دستانی که پست تر از آنند که مناسب حکومت کردن باشند!
ارسطو و افلاطون نگرش های مشابه زیادی هم دارند. هر دوی آن ها دولت را دارای هدف اخلاقی می دانند ، دولت را بر خانواده و بر خود مقدم می دانند و دیدگاه هر دو در مورد دولت های خوب و بد به یک گونه است : سه نوع دولت خوب ( پادشاهی ، اشرافی ، جمهوری متکی به قانون اساسی) و سه نوع دولت بد ( حکومت های تورانی (ستمگر) ، اولیگارشی و دمکراسی افراطی ) را تعریف می کنند.
ارسطو نخستین طبقه بندی علوم را فراهم کرد :
منطق ، روش مطالعه ی به کار گرفته شده در تمام علوم
علوم نظری ، علاقه به شناخت ناب ، انتزاعی : ریاضیات ، فیزیک ، زیست شناسی ، روان شناسی و مابعد الطبیعه (فلسفه ی اولی)
علوم کاربردی ، علاقه به شناخت به عنوان وسیله ی اداره یا کنش : اخلاق و سیاست
علوم مولد ، علاقه به شناختی که در ساختن چیزهای مفید یا زیبا به کار آید.
بعد از فتح سراسر جهان یونانی و مشرق تا هندوستان مقدونیه ای ها بعد از دویست سال از امپراطوری روم شکست خوردند و در امپراطوری روم که میراث تمدن خود را از یونان گرفته بود جذب شدند. بعدها امپراطوری روم ( شامل سراسر اروپا و خاورمیانه به ویژه آفریقای شمالی) به دلیل غیر قابل اداره شدن این قلمرو دچار رکود شد. امپراطوری به نحو روزافزونی در معرض نهب و غارت مهاجمان بربر قرار گرفت و در سال 400 میلادی آلاریک ویزیگوت ها را از فراز کوه های آلپ به داخل شهر رم روانه کرد و روم در 410 اشغال و غارت شد. در سده ی پنجم میلادی با تضعیف امپراطوری مسیحیت دین رسمی امپراطوری و ساختار کلیسا نیرومندترین سازمان در اروپا شده بود. و اعتقادات و ارزش های مسیحی بر امپراطوری روم حاکم گردید و آن چه که از فرهنگ و تمدن کلاسیک یونان و رم به دستشان رسید یا مورد سوء استفاده ی کلیسا قرار گرفت و یا شرک آلود ، غیر مسیحی و غیر اخلاقی نامیده شد و نابود گردید. برای بیش از هزار سال ( از سده های چهارم تا پانزدهم ) مسیحیت سراسر دنیای اجتماعی و فرهنگی اروپا ، زندگی سیاسی و شخصی ، نهادهای اجتماعی ، روابط اقتصادی ، دانش جهان طبیعی ! و ادبیات و هنر را شکل داد و نظر ورزی فلسفی آزاد ، عقلانی و مستقل یونانیان که توسط مسیحیت از اجتماع گرفته شده بود تا عصر مدرن در فلسفه در سده ی هفدهم با دکارت چونان نخستین نماینده ی آن بازنگشت!
برای مسیحیت علم ، فلسفه ، ریاضیات ، هنر و زندگی خردمندانه در برابر ایمان ، فداکاری ، دعا ، کارهای نیک ،عشق و اطاعت از خدا و کلیسای او اهمیتی نداشت!
اما در ترور تاریخ ، که در آن دستاوردها و آرزوهای تمدن ها ناپدید می شوند ، به نظر می رسد که فیلسوفان بزرگ از طریق نوعی فنا ناپذیری باقی می مانند. افلاطون و ارسطو زنده ماندند. این طنز تاریخ است که دو فیلسوف بزرگ مسیحیت ، آگوستین قدیس و تامس آکیناس قدیس ، فلسفه های عمیق خود را با تلفیق مسیحیت با دقیقا فلسفه ی شرک آمیز یونان به وجود آورند ، فلسفه ای که کلیسا آن را تقریبا به تمامی نابود کرده بود . سنت آگوستین با افلاطون ، سنت تامس با ارسطو.
آگوستین قدیس (354 تا 430 م ) در بزرگترین اثر خود به نام شهر خدا تمایزی که بین شهر آسمانی حقیقت جاوید خدواند و شهر زمینی سیلان عقیده ، برقرار کرده است همان تمایزی است که افلاطون بین جهان محسوس و معقول قائل بود!
آثار ارسطو که پس از سده ی نخست در غرب انتشار یافته بود ، در شرق میانه باقی مانده بود. با ظهور تمدن اسلامی ، نوشته های ارسطو به عربی ترجمه و آن گاه به یاری مترجمان یهود به عبری و لاتین برگردانده شد و سرانجام دوباره در سده ی دوازدهم به غرب راه یافتند. در طی سده های میانه ، فیلسوفانی که کوشیدند از میان عقاید مسیحی با کمک تفکر کلاسیک نظام فلسفی معقولی تنظیم کنند مکتبیان خوانده شدند و نظام های فلسفی شان فلسفه ی اسکولاستیک یا مدرسه گرایی نام گرفت. مدرسه گرایی نامی قراردادی است که به فلسفه ی مکتب های کلیساهای سده ی میانه که بعدا دانشگاه شدند داده شد. این مکاتب سعی داشتند اعتقادات مسیحی را با عناصری از فلسفه ی یونان افلاطون یا ارسطو با استفاده از قیاس و بحث منطقی ترکیب کنند. مدرسه گرایی در فلسفه ی تامس اکیناس به عالی ترین مرحله تکامل رسید.
فلسفه ی ترکیبی تامس آکیناس (1225 تا 1274 م) که در بیست و دو جلد آثار اصلی او تنظیم شده ( فلسفه ی سوما ) معتبرترین نظام در فلسفه ی کاتولیکی و یکی از عالی ترین دستاوردهای فلسفی دنیای غرب است. جهان بینی تامس گرایی که مدعی حقیقت مطلق است مبتنی بر ایمان به وحی ربانی و تاکید عقل می باشد. تامس آرای ارسطو را ماهرانه به کار گرفته است. مثلا او این عبارت از ارسطو که انسان حیوان سیاسی است را با این تعریف که انسان موجودی روحانی هم هست جمع کرده است! یا مثلا تعریف جنباننده ی ناجنبیده را برای خدا اخذ و با تعریفی که خدا را آفریننده و علت اول وغائی معرفی کرده است جمع کرده است.
اما عصر نوزایی یا رنسانس آغازی دوباره برای فلسفه به معنای واقعی بود. هنگامی که نوشته های ارسطو در اختیار همه قرار گرفت تفکر مسیحی زیر سوال رفت و حاکمیت مقتدر دو نهاد قرون وسطایی بزرگ ، کلیسای کاتولیک روم و امپراطوری مقدس روم رو به تضعیف نهاد. در سده ی پانزدهم روشنفکران از مسیحیت ارسطویی شده به عنوان منبعی سرگردان کننده به متون اصلی کتاب های تمدن های یونان و روم روی آوردند. در 1453 و با سقوط قسطنطنیه به دست ترک ها فرهنگ یونان باستان که در امپراطوری شرقی حفظ شده بود در اختیار غرب مسیحی قرار گرفت. و آغاز قرن شانزدهم برابر بود با ظهور شیوه ی نوینی از آگاهی ، احیای روح انسان محوری در تقابل با دینداری مسیحایی. بازخوانی اومانیسم کلاسیک یونانی ، که انسان محور و طبیعت مرکز بود برای دانشوران رنسانس این نتیجه را داشت که انسان را محترم بدارند و بساط تحقیر طبیعت در رابطه با جهان فراطبیعی را بر چینند. آن ها با الهام از گذشته به آینده چشم دوختند و مشروعیت نظام فئودالی ، کلیسا و امپراطوری را بیش از پیش به چالش کشیدند. هنر از تصویرگری رنج و مرگ به نمایش شادی یونانی در زندگی بازگشت . پیکرتراشی از نمادگرایی دینی فاصله گرفت. داود میکلانژ و شام آخر لئوناردو نمونه های والایی از چهره پردازی عصر نوزایی از بدن طبیعی انسان پویا به شمار می روند. اختراع چاپ ، باروت و بهبود قطب نما برای دریانوردی ، نتایج شگرفی بار آورد. سده ی پانزدهم زمان کشفیات بزرگ بود : کشف دنیای جدید توسط کلمب و کشف مسیر آبی هند و خاور دور با دور زدن دماغه ی امید نیک . رشد سریع اصلاح دینی و پروتستان گرایی توسط مارتین لوتر ضربه ی مستقیمی بر وحدت جهان مسیحی قرون وسطی وارد آورد.
در قرن شانزدهم بهترین مغزهای متفکر مجذوب اخترشناسی شدند. در نتیجه ی آن ناسازگاری هایی میان مشاهدات نوین و نظریه ی اخترشناسی بطلمیوس که در شهر اسکندریه ی مصر و در سده ی دوم متداول بود پیدا شد. در سده ی شانزدهم اخترشناس لهستانی نیکلاس کوپرنیکوس با استفاده از مشاهدات و ریاضیات نظریه ی زمین مرکزی بطلمیوس را که چهارده سده متدوال بود واژگون و نظریه ی خورشید مرکزی را ارائه داد. واکنش کلیسا به انقلاب کوپرنیکی شدید بود و دانشمندان پشتیبان این نظریه تکفیر و به اعدام محکوم گشتند. در 1600 جئوردانو برونو ، در 1620 وانینی ، در 1621 فونتااینی یر به اتهام خداناباوری به دیرک آتش گرفتار شدند. در این بحبوحه اخترشناس ایتالیایی (1565 تا 1642) گستاخانه در صدد اثبات نظریه ی کوپرنیکوس برآمد. تلسکوپی ساخت که اشیا را هزار بار بزرگتر می گرداند و به وسیله ی آن اقمار ژوپیتر ، حلقه های ساتورن و سطح ماه را مشاهده کرد. نظریه های او را به دلیل عدم تطابق با کتاب مقدس محکوم کردند. و او در پیشگاه دادگاه تفتیش عقاید یا انگیزیسیون به حبس ابد محکوم شد و ناچار شد در ظرف سه سال هر هفته مزامیر توبه و استغفار را از حفظ قرائت کند! و تا زمان مرگش در فلورانس تحت نظر بود.
اما با همه ی این مشکلات قطار علم هیچ گاه از حرکت باز نایستاد. به تدریج تلسکوپ ، میکروسکوپ و دماسنج اختراع گردید و نظریه ی گازهای بویل ، قوانین الکتریسیته و خاصیت آهن ربایی ، قوانین علم بینایی و روشنایی (اپتیک) ،نظریه ی گردش خون هاروی ، ابداع هندسه ی تحلیلی دکارت به عنوان اولین محصولات علمی عصر نوزایی تحولات بزرگی ایجاد کردند. ماشین علم دوباره در جاده ی اصلی خود قرار گرفته بود. دو عنصر در روش علمی مشخص شدند:
یک – عنصر تجربی ( کاربرد مشاهده ی حسی و آزمایش )
دو – عنصر عقلانی ( ریاضیات و استدلال قیاسی )
نخستین کسی که بر پیکر فلسفه ی اسکولاستیک زخم کاری را وارد کرد فرانسیس بیکن انگلیسی بود. او در انگلستان با روش علمی به پدیده ها می نگریست و آن را برای اثبات تجربه گرایی یک پیروزی روش مشاهده و آزمایشگری بر عقل تلقی کرد. دکارت نیز با روش علمی به پدیده ها می نگریست ولی از این رهگذر خردگرایی را ترجیح می داد.
رنه دکارت نخستین فیلسوف عصر جدید است که نخستین نظریه ی مابعدالطبیعه را در پاسخ به نگرش علمی نوین عالم و در رابطه با مدعیات مخالف کلیسا ارائه می دهد.
دکارت در 1596 یعنی در آستانه ی سده ی هفدهم به دنیا آمد. وی فرزند یک حقوقدان در بریتانی ( ناحیه ای در شمال غربی فرانسه ) و عضو یکی از قدیمی ترین و محترم ترین خانواده های ناحیه بود. پسری که اغلب لباس مخملی سبز می پوشید و شمشیری بر کمر داشت. او به شیوه ی اشرافیانه بزرگ شد . از همان اوایل که در مدرسه ی ژزوئیت ها (فرقه ای از کاتولیک ها ) درس می خواند کتاب های درسی ملال آور مبتنی بر اطلاعات مغشوش و اطلاعات تایید نشده و جزمیات کسالت بار کلیسا ، برای او قانع کننده نبود. بعدها در لافلاش تحصیلات را به یکباره تعطیل کرد و به سیر و سیاحت پرداخت. آرزوی یقین داشتن از هر چیز دیگری برای دکارت مهم تر بود ، دکارتی که تنها به ریاضیات یقین داشت! وی در حالی که به تحصیل موسیقی و ریاضیات مشغول بود پیشرفت ارتش را دنبال می کرد. در 1619 به ارتش دوک باواریا (آلمان) انتقال یافت و بر اثر هوای سرد نوامبر در شهر کوچکی معطل شد . آن شب دکارت در اطاقی در بسته ، در کنار گرمای بخاری بزرگ باواریایی تصمیم گرفته بود موقعیت خود را از لحاظ فلسفی و شخصی بازبینی کند. آن شب برای او شب مهمی بود آن چنان که او عهد کرد بقیه ی عمر خود را وقف اثبات علم جدید کند و نذر کرد که به زیارتگاه مریم مقدس در لوئرتو(واقع در ایتالیا) برود و به پاس بینشی که به او عطا شده بود شکرگزاری کند. نه سال بعدی دکارت وقف یافتن روشی برای متحد کردن علوم شد. فروش املاک موروثی از پدر ، فراغت لازم را برای دکارت فراهم کرد. او معمولا تا ظهر در بستر می ماند و چونان فیلسوفی شهرت دارد که بهترین آثارش را در بستر انجام داده است. او به کسی که آرزو دارد آثار فکری نیکی تولید کند ، بطالت و تنبلی را توصیه می کرد!!! دکارت هیچ گاه مانند برخی فیلسوفان هم عصر خود استاد دانشگاه نشد چون دانشگاه ها زیر ممیزی کلیسا بودند. او تصمیم گرفت که هیچ تعهد اجتماعی را نپذیرد حتا به ازدواج نیز تن در نداد. دکارتی که هیچ زیبایی ای را قابل مقایسه با زیبایی حقیقت نمی شناخت نظری کلب منشانه در مورد ازدواج دارد. او می گوید هنگامی که شوهری بر مرگ همسر خود می گرید... به رغم این ، در زوایای روح خود یک شادی پنهانی احساس می کند. در 1622 م رساله ی اخترشناسی اش ، درباره ی علم ، را به پایان برد که در آن روش ریاضی محورانه ی خود را به کار بست و فرضیه ی کوپرنیک را تایید کرد. اما او با شنیدن محکومیت گالیله و سوزاندن کتابش از سوی دیوان تفتیش عقاید کلیسای کاتولیک دست از انتشار رساله ی خویش برداشت. شاگردان دکارت درباره ی نظرات واقعی دکارت در باره کلیسا و آموزش آن اختلاف نظر دارند که آیا او واقعا متدین بود یا چنین وانمود می کرد؟! او خود گفته است من باید مصلحتی پیدا کنم که بتوانم حقیقت را بدون تکان دادن تخیل کسی یا وارد آوردن ضربه ای به عقاید عمومی بیان کنم . او همچنین گفته است : اینک که من نه تنها تماشاگر جهان ، بلکه چونان بازیگر روی صحنه ی آن هستم ، به صورت خود ماسک می زنم. سه سال بعد از ترس دکارت از مجازات گالیله ، او کاربردی از روش ریاضی مدار خود در فیزیک را با پیشگفتاری زیر عنوان گفتار در باره ی روش انتشار داد که تا امروز چونان اثری کلاسیک در فلسفه معتبر است. ده سال بعد تاملات (ایگناتیوس لویولا موسس نظام مذهبی ژزوئیتی کتابی به همین نام داشت که دکارت می بایست در زمانیکه درکالج ژزوئیتی ها بود شش روز در هفته این کتاب را به دقت میخواند!) را منتشر ساخت که بعدها خواندن آن توسط دستگاه تفتیش عقاید ممنوع شد. دکارت به دعوت کریستینا ملکه ی سوئد ، کشوری که دکارت آن را سرزمین یخ و خرس می خواند ،( برای فهماندن فلسفه ی خود به او ) راهی آن کشور شد و یک هفته بعد از بازگشت از سوئد به علت بیماری ذات الریه درگذشت. و بدین گونه بزرگترین فیلسوف فرانسه در اوج نیرومندیش از دنیا رفت. اتین ژیلسون یک فیلسوف نامدار قرن بیستم درباره ی دکارت می گوید: او فقط با اندیشه و برای اندیشه زندگی کرد ... هرگز وجودی شریفتر از او نبود.
چهره ای از رنه دکارت ، پدر و مبدع فلسفه ی مدرن و بزرگترین فیلسوف فرانسه ، در موزه ی لوور پاریس آویزان است. او با نگاهی حزن انگیز دیر آشنا و تا حدی متکبر می نگرد و تبسمی اشرافی ، تمسخر آمیز و تا حدی تحقیز آمیز به لب دارد. دکارت برای فلسفه ارزشی قائل نبود!!! او می گوید فیلسوفان هر کدام دیگری را می کوبند بی آن که بتوانند صحت نظرشان را اثبات کنند ، و در ادامه می گوید فیلسوفان از ریاضیات سر در نمی آورند و دلایلشان باستانی و کهنه اند.
دکارت در جمله های آغازین کتاب تاملات می گوید اگر واقعا می خواهم چیزی را در علوم محکم و دائمی نگهدارم ، همه چیز را باید یکباره در زندگی واژگون کنم ... . اما سوال اینجا بود که توانایی عقل در شناخت حقیقت تا چه حد است؟
پاسخ دکارت پاسخ افلاطون و تمام خردگرایان است.عقل مهم ترین عنصر در طبیعت بشر و تنها وسیله ی مطمئن شناخت است. و در این راه ریاضیات روشی است که دکارت ریاضی دان ، مبدع هندسه ی تحلیلی ، می خواهد برای فلسفه استفاده کند. دکارت در قواعد برای رهبری ذهن می گوید ریاضیات عبارت است از کاربرد فقط دو کنش ذهنی که به وسیله ی آن دانش راستین می تواند تحصیل شود : شهود و قیاس
اما روش دکارت برای رسیدن به هدفش چه بود؟ شک کردن. شک کردن دکارت انقلابی است! او در نظر داشت تمام باورهای خود را به کناری افکند و در همه چیز شک کند.
اما دکارت در پروسه ی شک کردن خود به اصلی غیر قابل شک برخورد و آن را به این شیوه بیان کرد :
Cogito, ergo sum
می اندیشم پس هستم
دکارت برای کوگیتو آزمونی تعیین کرد. البته بعضی از قسمت های آزمون دکارت توسط کسانی مانند پی یر گاسندی بعدها زیر سوال رفت اما در نظریه ی شناخت دکارت یک حقیقت تزلزل ناپذیر و بدون تردید وجود دارد و آن وجود خود من چونان فاعل آگاه است و بدین ترتیب کوگیتوی دکارتی ذهن باوری ( سوبژکتیویسم ) را وارد فلسفه ی مدرن می کند.
دکارت کوشید که فلسفه ی ریاضی محورانه ی عقلانی رافراهم سازد تا هیچ کس نتواند به آن شک کند. دکارت می ترسید! می ترسید که مبادا به موضع فلسفی سولیپ سیسم ، سقوط کند ، نگرشی که بنابر آن ، تنها چیزی که وجود دارد یعنی یگانه واقعیت ، ذهن من با اندیشه های آن است و اشخاص دیگر و جهان فیزیکی تنها ایده هایی در ذهن من هستند. سولیپ سیسم به نحوی خطرناک به نمود فلسفی شکلی از اختلال روانی نزدیک است که آن را اسکیزوفرنی می نامند.
به آزمون حقیقت پناه برد و در راستای پیدا کردن دلایل عقلی وجود خدا حرکت کرد. او نمی بایست از روش حکمای کاتولیک قرون وسطی برای اثبات وجود خدا استفاده می کرد. روشی که امروزه در معرض نقد ویران کننده ی فلسفه ی مدرن واقع شده است. روشی که علت نخستین را خدا می نامیدند. دکارتی که هنوز ثابت نکرده بود جهان وجود دارد حق نداشت علت نخستین جهان را خدا بنامد!
دکارت به ایده های خود می نگرد. و سه سوال از کجا می آیند؟ چه نوع واقعیتی دارند؟ و به چه چیز اشاره می کنند؟ را مورد بررسی قرار می دهد. و ایده ها را به سه دسته تقسیم می کند : ایده های که فطری هستند و با هر کسی زاده می شوند ، ایده هایی که ابداع تخیلات انسانی هستند (مجعولات) و سوم معانی و مفاهیمی که به نظر می رسد از خارج ، از طبیعت و به رغم اراده ی ما به ما می رسد(اتفاقی یا عارضی).
او می گوید تمامی صور و معانی یا ایده ها می توانند احتمالا مجعولات ، ابداعات من ، ساخته یامعلول من باشند به استثنای ایده ی خدا.
او سه برهان برای وجود خدا می آورد:
- تصورات و علت ها : او می گوید ما پیش از هر چیز یک تصور روشن و متمایز از خداوند داریم. پس باید علت تصورات ما خدا باشد.(فیلسوفان جدید اکثرا با نظر دکارت موافق نیستند! مثلا تصوری که بوداییان و قبایل آفریقایی و بومیان آمریکای مرکزی از خدا دارند را یک تصور فرا طبیعی می دانند!)
- دکارت دو برهان دیگر را مطرح کرد چون بیم داشت که نخستین برهان برای بعضی قابل قبول نباشد. در برهان دوم دکارت به حذف کردن رو می آورد. با خود می گوید اگر این وجود نبود من می توانستم موجود باشم؟ و از خودم ؟ پدر و مادرم؟ منبعی ناکامل تراز خدا ؟ شروع می کند و همه را حذف می کند و به خدا؟ می رسد. مثلا خودم؟ را حذف کرد چون می دانست اگر خودش دلیل به وجود آوردن خودش بود می توانست عمر خود را افزایش دهد!!! و نسل به نسل عقب می آمد و خدا چونان یگانه علت ممکن وجود به مثابه موجودی متفکر وجود می داشت.
- و برهان سوم تصور وجود خدا به عنوان موجودی کامل بود. اما پی یر گاسندی و بعد از او کانت و فیلسوفان دیگر ادعا داشتند که تصورخدا چونان موجودی کامل هیچ ربطی به وجود واقعی چنین موجودی ندارد!( البته این برهان را نخستین بار آنسلم قدیس در سده ی یازدهم مطرح کرده بود.)
دکارت وجود خویش به عنوان موجودی آگاه را دریافته بود.اما در پله ی بعدی که به درک وجود خدا می رسید نظریاتش به قانون تبدیل نشد! قانونی مانند قوانین ریاضی که همه آن را قبول کنند.
دور تسلسل دکارتی :
دور تسلسل دکارتی به عنوان جدی ترین نقد تاملات مورد توجه قرار گرفته است. دکارت سعی دارد که ثابت کند خدایی کامل و نافریبکار وجود دارد . اما برای اثبات ، او باز از تصورات روشن و متمایز قرون وسطایی استفاده کرده بود (جوهر ، علت ، معلول نمی تواند از علت بزرگتر باشد و ...) که خود متضمن وجود خداست!
بنابرین خدا به تصورات روشن و متمایز من اعتبار می دهد اما تصورات روشن و متمایز من آن چیزی هستند که وجود خدا راتضمین می کنند. بنابراین دکارت برای این که ثابت کند که تصورات روشن و متمایز حقیقی هستند ، ناگزیر بود نشان دهد که خدا وجود دارد و این که ذات او عاری از فریبکاری است. اما اودر اثبات این که خدا وجود دارد ، به حقیقت تصورات روشن و متمایز تکیه می کند که به وجود خدا اعتبار می بخشد. کمتر دانشمندی باور دارد که دکارت می تواند از این دور باطل اجتناب کند. در روزگار خود دکارت ، منتقد او آرنولد دور باطل دکارتی را بی درنگ یافت: وجود خدا با تصورات روشن و متمایزی که تضمین می شود که وجود او فرضا تصوراتی نظیر این را تضمین می کند که معلول نمی تواند بزرگتر از علت باشد و کامل تر نمی تواند از کمال نایافته به وجود آید .
دکارت بر این باور بود که هنگامی که تاملات به پایان رسید هر ذهن معقول و منطقی را به پذیرش آن وادار خواهد کرد!
دکارت خردگرا می کوشد تجربه باوری را که مدعی است احساس ها بهترین منبع شناختند را مردود وانمود کند! اما دلایل او اغلب ضعیف و زورکی هستند. مثلا می گوید : من دریافتم که پیکرهای عظیم از دور کوچک و برج های مربع مدور می نمایند! یا مثلا می گوید شنیده ام که کسانی که پاهای خود را از دست داده اند گاه احساس هایی از آن ها دریافت می نمایند!
مثال تکه ی موم:
او در مثال تکه موم زیرکانه نتایج جالبی می گیرد. می گوید بگذارید به طور کلی از اجسام سخن نگوییم زیرا مغشوش کننده است ، بلکه جسمی خاص را مثال بزنیم. تکه ای موم را در نظر بگیرید. موم شیرینی عسل را از دست داده است ولی هنوز چیزی از عطر گل هایی که زنبوران موم را از آن ساخته اند ، به مشامتان می رسد ، اندازه و شکل معینی دارد ، وقتی دست می زنید سفت است ، بافت و حرارت و رنگ و بوی مخصوصی دارد. چنین می نماید که ترکیبی از این خواص است ولی اگر جلوی آتش قرار گیرد ، یکایک خواصش تغییر می کند. موم آب می شود ، شکل دیگری پیدا می کند ، گرمتر می شود ، به رنگ قهوه ای سیر در می آید ، بوی دیگری می دهد. بی درنگ مزه ی عسل ، بوی گل ها محو می گردد ، اندازه اش افزایش می یابد و جز آن ها .
آیا تکه ی موم اکنون همان است که بود؟ همه میل دارند بگویند که آری. اما آیا مگر خواصش تغییر نیافته است؟ اما چه چیزش همان است که بود؟
دکارت می گوید خاصیتی که در موم باقی مانده است این است که موم مکانی را اشغال کرده است. او ثابت می کند که اشیای مادی برای وجود داشتن مستلزم داشتن بو ، رنگ ، مزه و بو نیستند. اما باید اندازه و شکل داشته باشند. در واقع او می گوید حواسی که ما درک میکنیم ( رنگ ها ، مزه ها و صداها ) معلول اشیای خارجی هستند که اندام های ما را بر می انگیزند! تجربی دانان انگلیسی آن را کیفیات ثانوی می نامند. کیفیات نخستین هم کیفیاتی هستند که دکارت آن را خواص ضروری اشیای مادی می داند مانند اندازه ، شکل و قوه ی حرکت و می گفت این ها از راه تعقل شناخته ی می شنوند!
دکارت با انکار واقعیت عینی کیفیات ثانوی و اصرار بر این که تنها کیفیات نخستین واقعیت عینی دارند خواص ماده را به چیزهایی محدود کرد که دانشمندان می توانستند اندازه بگیرند و از طریق ریاضیات توضیح دهند. دکارت با این ادعا که جهان مادی از طریق قوانین مطلقا حقیقی هندسه و مکانیک قابل شناخت است ، مبانی فیزیک ریاضی را پی ریزی کرد.
اما قوه ی حرکت چه بود؟ دکارت آن را خدا نامید. دکارت می گوید خدا علت حرکت است. او نخستین علت در حرکت عالم مادی است و اوست که میزان دائمی و ثابت حرکت و انرژی را تعیین می کند. اما خدا پس از آفرینش جهان و به حرکت انداختن آن بر طبق قوانین هندسه و مکانیک در ساعت واره ی مکانیکی عالم دخالتی نمی کند. عدم دخالت خدا در کار جهان ، در فلسفه ی دکارت ، پاسکال ریاضی دان و فیلسوف فرانسوی را که نسلی بعد از دکارت به دنیا آمد و کاتولیکی پارسا بود ، بسی آشفته ساخت به گونه ای که پاسکال می نویسد : من هرگز دکارت را نمی بخشم . او در سرتاسر فلسفه ی خود دوست می داشت بتواند خدا را از سر واکند . اما او چاره ای جز این نداشت که حرکت اولیه ی جهان را به او واگذار کند ، پس از آن دیگر با خدا کاری نداشت.
مکانیسم عالم ساعتواره :
نظریه ی دکارت در باره ی جهان مادی مکانیک مداری خوانده می شود. عالم مادی برای دکارت این گونه است : یک نظام ساعت واره ی مکانیکی از اجسام در حال حرکت طبق قوانین فیزیک . جهان طبیعت عبارت است از اجسامی با اندازه ها و شکل های هندسی گوناگون ، بی رنگ ، بی صدا ، بدون طعم و بو یا بافت است. آنان در تاثیر متقابل با یکدیگر ، در حرکتی مکانیکی بی مقصد ، در عالمی ساعت واره جابجا می شوند.
دکارت درمورد جانوارن رفتارگرا به شمار می رود. او منکر عقل و هوش ، ذهن یا هر حالت ذهنی درونی جانوران بود. دکارت مدعی بود که اگر ماشین ها به گونه ای بازسازی می شدند که مانند جانوران به نظر می رسیدند ما نمی توانستیم آن ها را از یکدیگر تشخیص دهیم!
در مقابل نظریه ی دکارت نظریه ی تکامل داروین قرار دارد که نشانگر تکامل تمامی انواع موجودات زنده از یک خواستگاه مشترک است!
نظریه جوهرهای جسمانی و ذهنی دکارت :
واقعیت شامل نفس ، خدا و ماده است. همه چیز جوهر است زیراهمه چیز یا جوهر یا صفتی از آن است. دکارت جوهر را قائم به ذات تعریف می کند. یعنی برای وجود داشتنش به چیزهای دیگر نیاز ندارد. و اعتقاد دارد که فقط خدا می تواند به معنای اکید چنین جوهری باشد. جوهرهای دیگر برای وجود داشتن به خدا نیاز دارند. هر دو جوهر مادی و اندیشنده( ذهن) را خدا آفریده است.
جوهر مادی یا جسمانی :
مکانی را اشغال می کند. در حرکت مکانیکی است. به بی نهایت قابل تقسیم است. با اصابت اجسام دیگر حرکت می کند. بدون اراده ی مختار ، بدون تعقل یا هر خاصیت اخلاقی.
جوهر اندیشنده:
مکانی را اشغال نمی کند ، در حرکت نیست ، جزئی از ساعتواره نیست ، استعداد تعقل ، به خاطر سپردن ، انکار کردن دارد . فاعل و مختار است و اخلاقا مسئول رفتار خویش است.
دکارت گام به گام برای خود ثابت کرد که :
- من وجود دارم
- خدا وجود دارد
- تمام تصورات روشن و متمایز من حقیقی هستند زیرا که خدا آن ها را تضمین می کند
- جهان مادی وجود دارد
- سرانجام این که واقعیت جهان های مادی و انسانی با تصورات روشن و متمایز من از آن ها مطابقت دارند. بدین گونه تصورات روشن و متمایز من کلید تمامی واقعیاتند. و ریاضیات کلید عقل است.
دوگانه باوری روان – تنی دکارت :
واقعیت عبارت است از دو نوع جوهر : ذهنی و جسمانی( مادی )
دوگانگی روان – تنی در این بیت شعر انگلیسی ، خیلی خوب بیان شده است :
روح چیست ؟ : ماده نیست No Matter
ماده چیست ؟ : روح نیست Never Mind
مساله ی اراده و اختیار :
مساله ای که فلسفه را از روزگار آگوستین قدیس به ستوه آورده است : مساله ی اراده ی مختار و جبر گرایی است!
جبرگرایی به لحاظ تاریخی چونان نظریه ای به وجود آمد که هر چیزی که وجود دارد نتیجه ی ضروری و اجتناب ناپذیر علل پیشین است و نمی تواند جز آن که هست باشد.
جبرگرایی نوین از زمان دکارت به وسیله ی قوانین علمی و علیت دیکته می شود. و عبارت است از این نگرش که هر چیزی ضرورتا طبق رشته ای قوانین علی علمی رخ می دهد.
جبرگرایی عالم نیوتنی جوهرهای ممتد در فضا را در حرکت توصیف می کند : اجسام چونان نتیجه ی ضروری فشار یا اصابت اجسام دیگر به آن ها حرکت می کنند.
در تقابل کلی با جبرگرایی ضروری و اجتناب ناپذیر عالم جسمانی ای که دکارت ، کوپرنیک و گالیله توصیف کرده بودند ، اراده ی مختار جوهر روحی ، اندیشنده و ذهنی قرار دارد. اصل اراده ی مختار انکار این امر است که جبرگرایی در مورد کنش های انسانی را صدق می کند.
این مساله در عرصه ی روان شناسی جنایی امروز بسیار بحث برانگیز است: که آیا عمل مجرم نتیجه ی ضروری علل پیشین است ، یعنی او نمی توانست جز آن که انجام داده ، کار دیگر انجام دهد؟؟؟ آیا جامعه باید مورد سرزنش قرار گیرد یا مجرم مسئول کنش خویش است؟؟؟
مساله ی روح - جسم
به نظر دکارت ، روح من تنها به کلی از حیث صفاتش با جسم متفاوت نیست بلکه به کلی از جسم من مستقل است و ممکن است بدون آن وجود داشته باشد.
روح از جسم به عنوان مسکن استفاده می کند و مانند سکانداری کشتی را هدایت می کند. در سده ی بیستم فیلسوف بریتانیایی گیلبرت ریل دوگانه انگاری دکارت را از حیث روح چونان شبحی در یک ماشین مورد حمله قرار داد. دوگانه انگاری مفرط دکارت هر گونه تاثیر روح و جسم بر همدیگر را انکار می کند.
می دانیم که حرکت فقط ویژهی اجسام مادی است ، حال این سوال به وجود می آید که روحی که هیچ گونه فضایی را اشغال نمی کند و جسمانی یا مادی نیست چگونه می تواند جسم را به حرکت درآورد؟
بعضی این تقسیم بندی دکارت را فقط برای سازش بین علم نوین و کلیسا می دانند!
یکشنبه، مرداد ۰۷، ۱۳۸۶
مرا بپذیر
دوست من!
آن چه ما را به هم نزدیک می کند هدف مشترکمان است.
آزادی!
ما هیچ گاه همدیگر را ندیده ایم اما من تو را دوست خود می دانم چون دردهای مشترک داریم.
تو را دوست صدا می زنم چون آن چه که از روزنه های سلول هایمان می بینیم همان است که هر دوی ما را آزار می دهد
مرا بپذیر
ما ناخواسته این شده ایم
حق با توست دوست من
من هم بعضی وقت ها شک می کنم که چشم هایم مال من است. به آن چه می شنوم شک می کنم انگار دیدن و شنیدنم دست خودم نیست. چشم هایم را می بندم ، کورمال کورمال راه می افتم. صداها گم می شوند چشم هایم را که باز می کنم باز صداها شروع می شوند! دست از جستجو بر نمی دارم همه جا را خوب بو می کشم چشم ها و گوش هایم را می بندم و باز راه می افتم! میله های زندان را که در دست می گیرم سعی می کنم درست ببینم و درست بشنوم و یکباره به خودم می آیم و اراده ام صد چندان می شود چون مطمئن می شوم که چشم ها و گوش هایم هنوز ازان منند.
هنوز همه چیز را از دست نداده ایم دوست من
گفته ای که هیچ گاه بوی گلی را نشنیده ای
دوست من پاهای ما تا به حال به سوی گلی خیز بر داشته است؟
دوست من ما هیچ گاه نخواسته ایم!
خواسته های ما ناخواسته هایمان بوده اند!
هم صدا خواهیم شد
چنگ خویش را درگلویمان گم کرده ایم و با گوش های بسته مان به مرثیه ی دشمنانمان گوش می دهیم! مرثیه ای که آن را از بر کرده ایم و هر روز بر اجساد خویش می خوانیم!
دوست من بلندترین کوه ها خانه ی ماست
صدای آزادی خواهانمان دردشت ها طنین انداز خواهد شد
به نام آزادی
آن چه ما را به هم نزدیک می کند هدف مشترکمان است.
آزادی!
ما هیچ گاه همدیگر را ندیده ایم اما من تو را دوست خود می دانم چون دردهای مشترک داریم.
تو را دوست صدا می زنم چون آن چه که از روزنه های سلول هایمان می بینیم همان است که هر دوی ما را آزار می دهد
مرا بپذیر
ما ناخواسته این شده ایم
حق با توست دوست من
من هم بعضی وقت ها شک می کنم که چشم هایم مال من است. به آن چه می شنوم شک می کنم انگار دیدن و شنیدنم دست خودم نیست. چشم هایم را می بندم ، کورمال کورمال راه می افتم. صداها گم می شوند چشم هایم را که باز می کنم باز صداها شروع می شوند! دست از جستجو بر نمی دارم همه جا را خوب بو می کشم چشم ها و گوش هایم را می بندم و باز راه می افتم! میله های زندان را که در دست می گیرم سعی می کنم درست ببینم و درست بشنوم و یکباره به خودم می آیم و اراده ام صد چندان می شود چون مطمئن می شوم که چشم ها و گوش هایم هنوز ازان منند.
هنوز همه چیز را از دست نداده ایم دوست من
گفته ای که هیچ گاه بوی گلی را نشنیده ای
دوست من پاهای ما تا به حال به سوی گلی خیز بر داشته است؟
دوست من ما هیچ گاه نخواسته ایم!
خواسته های ما ناخواسته هایمان بوده اند!
هم صدا خواهیم شد
چنگ خویش را درگلویمان گم کرده ایم و با گوش های بسته مان به مرثیه ی دشمنانمان گوش می دهیم! مرثیه ای که آن را از بر کرده ایم و هر روز بر اجساد خویش می خوانیم!
دوست من بلندترین کوه ها خانه ی ماست
صدای آزادی خواهانمان دردشت ها طنین انداز خواهد شد
به نام آزادی
شنبه، تیر ۳۰، ۱۳۸۶
افلاطون
فلسفه برای همه ( از سقراط تا سارتر) – چکیده ای از بخش یک
افلاطون
موسسه ی انتشاراتی نگاه کتابی به اسم از سقراط تا سارتر را از ت . ز . لاوین منتشر نموده است.این کتاب نخست به صورت سریالی تلویزیونی برای مرکز سخن پراکنی مریلند با همکاری شبکه ی 44 در شیکاگو آماده شده است و نوار ویدئویی آن برای دوره های آموزش فلسفه در اختیار کالج ها و دانشگاه ها قرار گرفته است. کتاب در هفت بخش نوشته شده است و در هر بخش فیلسوف یا فیلسوفانی را معرفی می کند.
برداشتی از بخش اول این کتاب که به زندگی سقراط و افلاطون می پردازد و چگونگی گذر قطار فلسفه از یونان را مورد بررسی قررسی قرار می دهد را از نظر می گذرانیم :
چهار قرن قبل از تولد مسیح ، عارفی زندگی می کرده است که او را پدر فلسفه ی غرب و پسر خدای آپولون! نامیده اند. فیلسوفی که او را بزرگترین فیلسوف اخلاق گرا معرفی کرده اند. این فیلسوف کسی جز افلاطون شاگرد سقراط نبوده است.وی فرزند یکی از خاندان های اشرافی آتن بوده است و از نسل اصلاح گری اشرافی است ، به نام سولون ، که قانون اساسی دموکراسی آتن را نوشته است. در عظمت آرای فلسفی افلاطون ، فیلسوف و ریاضیدان انگلیسی آلفرد نورث وایت هد گفته است که" تاریخ فلسفه ی غرب فقط سلسله ی پانویس هایی به افلاطون است". او در سال 427 پیش از میلاد در آتن و در اواخر عصر طلایی آتن ( عصر پریکلس ) زاده شده است. عصر پریکلس ( 445 تا 431 پ.م ) عصر نخستین دموکراسی موفق تاریخ بوده است ، سال های صلح و آرامش داخلی ، عصری که آخیلوس درام نویس یونانی در یکی از نمایشنامه های خود این چنین به تصویر می کشد : " عدالت در خانه های دود آلود می درخشد ". در عصر پریکلس دولت آتن دارای قانون اساسی بود و دیوان عالی آن را شش هزار قاضی تشکیل می دادند و این قضات پایه ی دمکراسی آتنی بودند. در این جامعه شهروندان ( جز زنان و بردگان! ) از لحاظ حقوقی برابر بودند و بردگان و بیگانگان آزادی بیان داشتند. هنر هم جایگاه بسیار والایی در آتن پیدا کرد ، معبد پارتنون که به خدای خرد – آتنه – تقدیم شده است نشان دهنده ی اوج هنر معماری در آن عصر است. صاحبان علم و هنر به آتن خوانده شدند و آتن بستری شد برای رشد علم و فلسفه و هنر. اما جنگ پلوپنزی ( جنگ دمکراسی آتن با استبداد اسپارت) و بیماری طاعون در سال دوم جنگ ، تراژدی پایان عصر طلایی آتن را به دنبال داشت. تسلیم آتن به اسپارت و شورش اشراف ، حکومتی سی نفره را بر آتن برقرار ساخت. مدتی بعد از پایان حاکمیت سی نفره و با بازگشت دمکراسی ، سقراط فیلسوف بزرگ و استاد افلاطون ، محاکمه و به جرم بی دینی و فاسد کردن جوانان آتن به مرگ محکوم شد ، محاکمه ای که شاید مشهورترین محاکمه ی تاریخ است. و سقراط با این که می توانست به آسانی از مرگ بگریزد ولی با نوشیدن جام شوکران ادامه ی راهش را به فیلسوفان بعدی واگذار کرد! و این افلاطون بود که به طور جدی تصمیم به ادامه دادن راه او گرفت و سقراطی که پس از مرگ هیچ نوشته ای از خود به جای نگذاشته بود شخصیت اول کتاب جمهوری ( جمهور ) شد! جملاتی که سقراط در محاکمه اش مطرح کرده است هنوز هم بوی تازگی می دهد:
- " تنها خرد راستین این است که خود بدانید که چیزی نمی دانید "
- " اصلاح یا گرایش روح ، توجه به خرد و حقیقت ، یعنی والاترین نیکی است"
- " من چون خرمگسی هستم که از جانب خدا به دولت داده شده ام و دولت چونان اسبی بزرگ و نجیب است که سنگینی جثه اش از تند از تند رفتن بازش داشته و باید مهمیز من او را به جنبش برای حیات برانگیزد. "
- فضیلت دانش است! و به موجب این اصل ، شناخت نیکی انجام کار نیک است!( افلاطون فضیلت را به گونه ای دیگر تعریف می کند اما او هم از همین ایده الهام می گیرد.)
پس از مرگ سقراط افلاطون چون خود را در معرض خطر حکومت دموکراتیک می دید آتن را ترک کرد. در سیراکیوز پادشاه شهر از این که افلاطون با یکی از نزدیکان اوبه اسم دیون پیوندی عمیق برقرار کرده بود خشمگین شد و برای او دسیسه چید.اما قبل از این که در شهر سیراکیوز به بردگی! فروخته شود از آن جا گریخت و به آتن برگشت و بنیان گذار آکادمی شد. مدرسه ای که تا نهصد سال به عنوان برجسته ترین مدرسه در جهان باقی ماند. در سن شصت سالگی و با درگذشت پادشاه سیراکیوز دیون از وی خواست که به آن جا برگردد تا با آرمانی که افلاطون در سر داشت جامعه ای افلاطونی! تشکیل دهند اما بازگشت او باز با ناکامی رو به رو شد! حتی کوشش سوم او هم به جایی نرسید و درنهایت او به آتن بازگشت و تا هشتاد سالگی در آکادمی به فعالیت خویش ادامه داد و در نهایت در 348 پ.م در گذشت. اما اثرات اندیشه های او هنوز هم به وضوح در فلسفه و حتی در سیاست و زندگی اجتماعی مردم به چشم می خورد.
افلاطون اعتقاد داشت که دولت دمکراتیک (حاکمیت اکثریت) محکوم به فاجعه است! زیرا که معتقد بود که اکثریت هرگز نمی توانند بدانند که چه چیز برای یک دولت خوب است و اکثریت را متهم می سازد که فقط خواستار دغدغه ی خوشی و کامیابی فوری خویشند! و این سیستم حکومتی موجب فساد جامعه می شود. افلاطون در نهایت جامعه ای را ترسیم کرد تا تحت حاکمیت یک فیلسوف – فرمانروا مردم از عدالت حقیقی برخوردار شوند. او عدالت را هدف اساسی هر دولتی می داند. شهر آرمانی او به سه طبقه ی تولید کننده ، سپاهی و طبقه ی حاکم تقسیم می شد.که طبقه بندی آن را بر اساس نظریه ی روح سه گانه ی خود انجام داده بود. طبقه ی تولید کننده به بخش زیرین روح یعنی بخش امیال شهوانی تعلق دارد ، نگهبانان یا فرانروایان عنصر عقل و طبقه ی سپاهی( که به کار نگهبانان یاری می رساندند) عنصر ارادی را تشکیل می دهند.دو گروه برتر یعنی حاکمان و سپاهیان از مالکیت خصوصی و پول محروم هستند و چه مرد و چه زن می بایست در پادگان ها زندگی کنند و از خوراک و خوابگاه مشترک استفاده کنند. خوراک و پوشاک آنان بر عهده ی طبقه ی تولید کننده است اما آن ها هم می بایست ساده زندگی کنند. دو گروه اول نباید زندگی خانوادگی داشته باشند تا وفاداری خانوادگی از وفاداری آنان نسبت به دولت نکاهد. اطفای شهوانی آنان باید رسما محدود به تولید مثل باشد که افلاطون آن را ازدواج مقدس می نامد ( ناگفته نماند که افلاطون خود هیچ گاه ازدواج نکرد و دیدگاه جنسی اش منحصرا معطوف به مردان دیگر بوده است!) در نظر افلاطون پرورش انسان باید به همان شیوه ای انجام می گرفت که برادر او گلاکون در پرورش سگ یا اسب به کار می برد! یعنی باید به گونه ای باشد که انسان های با استعدادهای ذهنی و بدنی مشابه با هم ازدواج کنند و کارهای جامعه به انسان هایی واگذار شود که دقیقا ویژگی های مورد نیاز برای آن حرفه را داشته باشند. طبقه ی تولید کننده آزادی بیشتری داشتند اما افلاطون اعتقاد داشت که چون آنان قادر به درک مفاهیم انتزاعی نیستند ، آموزش (جز آموزش برای شغل های تولیدی) برای آنان بی فایده است! افلاطون برای تربیت فرمانروایان اتوپیای خود ، موسیقی و ادبیات اکیدا ممیزی شده! برای روح ، ژیمناستیک برای تقویت بدن و در نهایت ریاضیات ، اخترشناسی و علوم دیگر را در نظر گرفته بود. نکته ی جالبی که در آثار افلاطون به چشم می خورد نگاه ویژه ی او به زنان است. او در کتاب پنجم جمهوری می گوید میان زن و مرد تفاوت هایی موجود است و آن این که مردان کودکان را به وجود می آورند و زنان آن را می زایند! اما این تفاوت ربطی به ایفای نقش آنان در زندگی سیاسی شان ندارد. زنان مانند مردان استعدادهای طبیعی دارند که برخی شان برای طبقه ی حاکم ، برخی برای سپاهی گری و یاری رسانی به دولت و برخی برای تولید برگزیده شوند. افلاطون به شدت مخالف دمکراسی بود و هر گونه حکومت غیر از حکومت فرمانروا - فیلسوف را نمی پذیرفت و محکوم می کرد. با این حال بعضی از منتقدان او را در عین ضد دمکرات بودن کمونیست و فاشیست هم خوانده اند! و بعضی حکومت افلاطونی را به حکومت های توتالیتر (یکه تاز) قرن بیستم تشبیه کرده اند! چون افلاطون مانند حکومت های توتالیتر جناح های راست و چپ ، فاشیست (عظمت بخشی یک پیشوا مانند هیتلر) و کمونیست (عظمت بخشی طبقه ی اجتماعی پرولتاریا) ، فردیت و مردم سالاری را رد کرد و معتقد به تبعیت فرد از سلطه و قدرت دولت بود.
سخنان افلاطون تحسین ما را به خاطر افکار زیبای او در آن دوران برمی انگیزد :
- تمثیل غار : غاری را فرض کنید که مدخل عریض آن رو به روشنایی گشوده شده است. در این غار انسان هایی زندانی اند که از کودکی گردن ها و پاهاشان چنان در غل و زنجیر بسته شده است که تنها می توانند دیوار غار را که رو به روی آنان است بنگرند و هرگز روشنایی بیرون غار ، یعنی روشنایی آفتاب را ندیده اند. در بالای پشت سر آنان ، یعنی در میان این زندانیان و دهانه ی غار آتشی فروزان است و نیز در میان ایشان و آن آتش راهرویی که بر آن دیواری کوتاه ساخته شده است چونان محل نمایش های عروسکی و پرده ای که در پشت آن عروسک جنبانان پنهان شده اند . بر آن راهرو انسان هایی می گذرند و چیزهایی به شکل جانوران ، مجسمه ها و درختان و مانند آن ها را حمل میکنند ، طوری که از بالای دیوار نمایان اند . زندانیان روبه روی دیوار انتهای غار هستند و نه می توانند یکدیگر را مشاهده کنند و نه پشت خود را که آن چیزها بر آن ها حمل می شود . همه ی آن چیزی را که می توانند بنگرند سایه های این اشیا است که بر دیوار غار می افتد!
بدین گونه زندانیان در سرتاسر زندگیشان فقط سایه های واقعیت را می بینند و صداهایی که می شنوند پژواک هایی از دیوار است و ... اما اگر یکی از زندانیان آزاد می شد؟! ... زندانی آزاد شده همان فیلسوف – پادشاه است؟! .... مناسبت تمثیل غار با دنیای کنونی ما چیست؟! ... نقد زندگی روزمره ی ما که مقید به امور سطحی است تا جوهر؟! ....نقد علومی که تکیه به داده های حسی دارند؟! ... یا یک تمثیل سیاسی؟! ...
- نظریه ی شناخت : نمودار خط فاصل افلاطون که مانند یک نردبان به صورت زیر بالا می رود نشان دهنده ی نگاه او در مورد شناخت انسانی است :
نیروی انگارش یا گمان – باور یا اعتقاد (ادراک حسی) – فهم یا درک عقلانی ( علم ، ریاضیات ) – خرد یا عقل (دیالکتیک)
- او چهره ی انسانی را در یک ارابه که دو اسب آن را می راند ، معرفی می کند . یک اسب خوب ( عنصر ارادی ) نیاز به شلاق دادن ندارد فقط با صدای ارابه ران راهنمایی می شود . اسب دیگر (امیال جسمانی) بد است ، به وسیله ی شلاق و مهمیز ، هم غیر قابل مهار است ، جفتک می اندازد و از جاده منحرف می شود. ارابه ران (عقل ) دهانه ی دو اسب را می کشد ، هریک در جهاتی متفاوت می روند!!!
- افلاطون می گوید : سه جزء نفس ، از عالی ترین تا پایین ترین ، همراه با جزء میانگین یک هماهنگی تشکیل می دهند ، مانند عالی ترین و پایین ترین نت ها و نت های متوسط در یک کوک موسیقی.
- نظریه ی صورت ها (مثل)
افلاطون حوزه ی ادراک را جزئی و حوزه ی عقل را کلی تعریف می کند و بر تغییر ناپذیری صور تاکید می کند و صورت ها را تعاریف مفاهیم ابدی و مطلقا حقیقی می داند و دعوای هراکلیتوس(حوزه ی ادراک!) و پارمنیدوس(حوزه ی عقل!) را با بررسی تفکراتشان به قضاوت می نشیند!
افلاطون
موسسه ی انتشاراتی نگاه کتابی به اسم از سقراط تا سارتر را از ت . ز . لاوین منتشر نموده است.این کتاب نخست به صورت سریالی تلویزیونی برای مرکز سخن پراکنی مریلند با همکاری شبکه ی 44 در شیکاگو آماده شده است و نوار ویدئویی آن برای دوره های آموزش فلسفه در اختیار کالج ها و دانشگاه ها قرار گرفته است. کتاب در هفت بخش نوشته شده است و در هر بخش فیلسوف یا فیلسوفانی را معرفی می کند.
برداشتی از بخش اول این کتاب که به زندگی سقراط و افلاطون می پردازد و چگونگی گذر قطار فلسفه از یونان را مورد بررسی قررسی قرار می دهد را از نظر می گذرانیم :
چهار قرن قبل از تولد مسیح ، عارفی زندگی می کرده است که او را پدر فلسفه ی غرب و پسر خدای آپولون! نامیده اند. فیلسوفی که او را بزرگترین فیلسوف اخلاق گرا معرفی کرده اند. این فیلسوف کسی جز افلاطون شاگرد سقراط نبوده است.وی فرزند یکی از خاندان های اشرافی آتن بوده است و از نسل اصلاح گری اشرافی است ، به نام سولون ، که قانون اساسی دموکراسی آتن را نوشته است. در عظمت آرای فلسفی افلاطون ، فیلسوف و ریاضیدان انگلیسی آلفرد نورث وایت هد گفته است که" تاریخ فلسفه ی غرب فقط سلسله ی پانویس هایی به افلاطون است". او در سال 427 پیش از میلاد در آتن و در اواخر عصر طلایی آتن ( عصر پریکلس ) زاده شده است. عصر پریکلس ( 445 تا 431 پ.م ) عصر نخستین دموکراسی موفق تاریخ بوده است ، سال های صلح و آرامش داخلی ، عصری که آخیلوس درام نویس یونانی در یکی از نمایشنامه های خود این چنین به تصویر می کشد : " عدالت در خانه های دود آلود می درخشد ". در عصر پریکلس دولت آتن دارای قانون اساسی بود و دیوان عالی آن را شش هزار قاضی تشکیل می دادند و این قضات پایه ی دمکراسی آتنی بودند. در این جامعه شهروندان ( جز زنان و بردگان! ) از لحاظ حقوقی برابر بودند و بردگان و بیگانگان آزادی بیان داشتند. هنر هم جایگاه بسیار والایی در آتن پیدا کرد ، معبد پارتنون که به خدای خرد – آتنه – تقدیم شده است نشان دهنده ی اوج هنر معماری در آن عصر است. صاحبان علم و هنر به آتن خوانده شدند و آتن بستری شد برای رشد علم و فلسفه و هنر. اما جنگ پلوپنزی ( جنگ دمکراسی آتن با استبداد اسپارت) و بیماری طاعون در سال دوم جنگ ، تراژدی پایان عصر طلایی آتن را به دنبال داشت. تسلیم آتن به اسپارت و شورش اشراف ، حکومتی سی نفره را بر آتن برقرار ساخت. مدتی بعد از پایان حاکمیت سی نفره و با بازگشت دمکراسی ، سقراط فیلسوف بزرگ و استاد افلاطون ، محاکمه و به جرم بی دینی و فاسد کردن جوانان آتن به مرگ محکوم شد ، محاکمه ای که شاید مشهورترین محاکمه ی تاریخ است. و سقراط با این که می توانست به آسانی از مرگ بگریزد ولی با نوشیدن جام شوکران ادامه ی راهش را به فیلسوفان بعدی واگذار کرد! و این افلاطون بود که به طور جدی تصمیم به ادامه دادن راه او گرفت و سقراطی که پس از مرگ هیچ نوشته ای از خود به جای نگذاشته بود شخصیت اول کتاب جمهوری ( جمهور ) شد! جملاتی که سقراط در محاکمه اش مطرح کرده است هنوز هم بوی تازگی می دهد:
- " تنها خرد راستین این است که خود بدانید که چیزی نمی دانید "
- " اصلاح یا گرایش روح ، توجه به خرد و حقیقت ، یعنی والاترین نیکی است"
- " من چون خرمگسی هستم که از جانب خدا به دولت داده شده ام و دولت چونان اسبی بزرگ و نجیب است که سنگینی جثه اش از تند از تند رفتن بازش داشته و باید مهمیز من او را به جنبش برای حیات برانگیزد. "
- فضیلت دانش است! و به موجب این اصل ، شناخت نیکی انجام کار نیک است!( افلاطون فضیلت را به گونه ای دیگر تعریف می کند اما او هم از همین ایده الهام می گیرد.)
پس از مرگ سقراط افلاطون چون خود را در معرض خطر حکومت دموکراتیک می دید آتن را ترک کرد. در سیراکیوز پادشاه شهر از این که افلاطون با یکی از نزدیکان اوبه اسم دیون پیوندی عمیق برقرار کرده بود خشمگین شد و برای او دسیسه چید.اما قبل از این که در شهر سیراکیوز به بردگی! فروخته شود از آن جا گریخت و به آتن برگشت و بنیان گذار آکادمی شد. مدرسه ای که تا نهصد سال به عنوان برجسته ترین مدرسه در جهان باقی ماند. در سن شصت سالگی و با درگذشت پادشاه سیراکیوز دیون از وی خواست که به آن جا برگردد تا با آرمانی که افلاطون در سر داشت جامعه ای افلاطونی! تشکیل دهند اما بازگشت او باز با ناکامی رو به رو شد! حتی کوشش سوم او هم به جایی نرسید و درنهایت او به آتن بازگشت و تا هشتاد سالگی در آکادمی به فعالیت خویش ادامه داد و در نهایت در 348 پ.م در گذشت. اما اثرات اندیشه های او هنوز هم به وضوح در فلسفه و حتی در سیاست و زندگی اجتماعی مردم به چشم می خورد.
افلاطون اعتقاد داشت که دولت دمکراتیک (حاکمیت اکثریت) محکوم به فاجعه است! زیرا که معتقد بود که اکثریت هرگز نمی توانند بدانند که چه چیز برای یک دولت خوب است و اکثریت را متهم می سازد که فقط خواستار دغدغه ی خوشی و کامیابی فوری خویشند! و این سیستم حکومتی موجب فساد جامعه می شود. افلاطون در نهایت جامعه ای را ترسیم کرد تا تحت حاکمیت یک فیلسوف – فرمانروا مردم از عدالت حقیقی برخوردار شوند. او عدالت را هدف اساسی هر دولتی می داند. شهر آرمانی او به سه طبقه ی تولید کننده ، سپاهی و طبقه ی حاکم تقسیم می شد.که طبقه بندی آن را بر اساس نظریه ی روح سه گانه ی خود انجام داده بود. طبقه ی تولید کننده به بخش زیرین روح یعنی بخش امیال شهوانی تعلق دارد ، نگهبانان یا فرانروایان عنصر عقل و طبقه ی سپاهی( که به کار نگهبانان یاری می رساندند) عنصر ارادی را تشکیل می دهند.دو گروه برتر یعنی حاکمان و سپاهیان از مالکیت خصوصی و پول محروم هستند و چه مرد و چه زن می بایست در پادگان ها زندگی کنند و از خوراک و خوابگاه مشترک استفاده کنند. خوراک و پوشاک آنان بر عهده ی طبقه ی تولید کننده است اما آن ها هم می بایست ساده زندگی کنند. دو گروه اول نباید زندگی خانوادگی داشته باشند تا وفاداری خانوادگی از وفاداری آنان نسبت به دولت نکاهد. اطفای شهوانی آنان باید رسما محدود به تولید مثل باشد که افلاطون آن را ازدواج مقدس می نامد ( ناگفته نماند که افلاطون خود هیچ گاه ازدواج نکرد و دیدگاه جنسی اش منحصرا معطوف به مردان دیگر بوده است!) در نظر افلاطون پرورش انسان باید به همان شیوه ای انجام می گرفت که برادر او گلاکون در پرورش سگ یا اسب به کار می برد! یعنی باید به گونه ای باشد که انسان های با استعدادهای ذهنی و بدنی مشابه با هم ازدواج کنند و کارهای جامعه به انسان هایی واگذار شود که دقیقا ویژگی های مورد نیاز برای آن حرفه را داشته باشند. طبقه ی تولید کننده آزادی بیشتری داشتند اما افلاطون اعتقاد داشت که چون آنان قادر به درک مفاهیم انتزاعی نیستند ، آموزش (جز آموزش برای شغل های تولیدی) برای آنان بی فایده است! افلاطون برای تربیت فرمانروایان اتوپیای خود ، موسیقی و ادبیات اکیدا ممیزی شده! برای روح ، ژیمناستیک برای تقویت بدن و در نهایت ریاضیات ، اخترشناسی و علوم دیگر را در نظر گرفته بود. نکته ی جالبی که در آثار افلاطون به چشم می خورد نگاه ویژه ی او به زنان است. او در کتاب پنجم جمهوری می گوید میان زن و مرد تفاوت هایی موجود است و آن این که مردان کودکان را به وجود می آورند و زنان آن را می زایند! اما این تفاوت ربطی به ایفای نقش آنان در زندگی سیاسی شان ندارد. زنان مانند مردان استعدادهای طبیعی دارند که برخی شان برای طبقه ی حاکم ، برخی برای سپاهی گری و یاری رسانی به دولت و برخی برای تولید برگزیده شوند. افلاطون به شدت مخالف دمکراسی بود و هر گونه حکومت غیر از حکومت فرمانروا - فیلسوف را نمی پذیرفت و محکوم می کرد. با این حال بعضی از منتقدان او را در عین ضد دمکرات بودن کمونیست و فاشیست هم خوانده اند! و بعضی حکومت افلاطونی را به حکومت های توتالیتر (یکه تاز) قرن بیستم تشبیه کرده اند! چون افلاطون مانند حکومت های توتالیتر جناح های راست و چپ ، فاشیست (عظمت بخشی یک پیشوا مانند هیتلر) و کمونیست (عظمت بخشی طبقه ی اجتماعی پرولتاریا) ، فردیت و مردم سالاری را رد کرد و معتقد به تبعیت فرد از سلطه و قدرت دولت بود.
سخنان افلاطون تحسین ما را به خاطر افکار زیبای او در آن دوران برمی انگیزد :
- تمثیل غار : غاری را فرض کنید که مدخل عریض آن رو به روشنایی گشوده شده است. در این غار انسان هایی زندانی اند که از کودکی گردن ها و پاهاشان چنان در غل و زنجیر بسته شده است که تنها می توانند دیوار غار را که رو به روی آنان است بنگرند و هرگز روشنایی بیرون غار ، یعنی روشنایی آفتاب را ندیده اند. در بالای پشت سر آنان ، یعنی در میان این زندانیان و دهانه ی غار آتشی فروزان است و نیز در میان ایشان و آن آتش راهرویی که بر آن دیواری کوتاه ساخته شده است چونان محل نمایش های عروسکی و پرده ای که در پشت آن عروسک جنبانان پنهان شده اند . بر آن راهرو انسان هایی می گذرند و چیزهایی به شکل جانوران ، مجسمه ها و درختان و مانند آن ها را حمل میکنند ، طوری که از بالای دیوار نمایان اند . زندانیان روبه روی دیوار انتهای غار هستند و نه می توانند یکدیگر را مشاهده کنند و نه پشت خود را که آن چیزها بر آن ها حمل می شود . همه ی آن چیزی را که می توانند بنگرند سایه های این اشیا است که بر دیوار غار می افتد!
بدین گونه زندانیان در سرتاسر زندگیشان فقط سایه های واقعیت را می بینند و صداهایی که می شنوند پژواک هایی از دیوار است و ... اما اگر یکی از زندانیان آزاد می شد؟! ... زندانی آزاد شده همان فیلسوف – پادشاه است؟! .... مناسبت تمثیل غار با دنیای کنونی ما چیست؟! ... نقد زندگی روزمره ی ما که مقید به امور سطحی است تا جوهر؟! ....نقد علومی که تکیه به داده های حسی دارند؟! ... یا یک تمثیل سیاسی؟! ...
- نظریه ی شناخت : نمودار خط فاصل افلاطون که مانند یک نردبان به صورت زیر بالا می رود نشان دهنده ی نگاه او در مورد شناخت انسانی است :
نیروی انگارش یا گمان – باور یا اعتقاد (ادراک حسی) – فهم یا درک عقلانی ( علم ، ریاضیات ) – خرد یا عقل (دیالکتیک)
- او چهره ی انسانی را در یک ارابه که دو اسب آن را می راند ، معرفی می کند . یک اسب خوب ( عنصر ارادی ) نیاز به شلاق دادن ندارد فقط با صدای ارابه ران راهنمایی می شود . اسب دیگر (امیال جسمانی) بد است ، به وسیله ی شلاق و مهمیز ، هم غیر قابل مهار است ، جفتک می اندازد و از جاده منحرف می شود. ارابه ران (عقل ) دهانه ی دو اسب را می کشد ، هریک در جهاتی متفاوت می روند!!!
- افلاطون می گوید : سه جزء نفس ، از عالی ترین تا پایین ترین ، همراه با جزء میانگین یک هماهنگی تشکیل می دهند ، مانند عالی ترین و پایین ترین نت ها و نت های متوسط در یک کوک موسیقی.
- نظریه ی صورت ها (مثل)
افلاطون حوزه ی ادراک را جزئی و حوزه ی عقل را کلی تعریف می کند و بر تغییر ناپذیری صور تاکید می کند و صورت ها را تعاریف مفاهیم ابدی و مطلقا حقیقی می داند و دعوای هراکلیتوس(حوزه ی ادراک!) و پارمنیدوس(حوزه ی عقل!) را با بررسی تفکراتشان به قضاوت می نشیند!
دوشنبه، تیر ۲۵، ۱۳۸۶
وقتي كه به دور خويش مي چرخيم
وقتی که دردها مانند یک کلاف نخ به هم ریخته ، به دست و پای کلام می پیچند و کسی نیست که گرهی از آن بگشاید ، وقتی که بازوان اندیشه ی انسان به غل و زنجیر کشیده می شود و کسی به فکر رهایی خود نیست! وقتی که زخم های انسان به صلیب کشیده شده ، سر باز می کند و کسی نیست که مرهمی باشد برای زخم هایی که بر پیکره ی ذهن انسان امروز وارد می شود و کسی نیست که سنگ صبور انسانی باشد که " آموخته است به خود گوش فرا دهد! " ، کلام پشت نرده های زندان استبداد می ماند و مردم کلید به دست که گشایش قفل را افسانه می دانند! بر گرد خویش می چرخند ، مردمی که قفل برای آنان یک طلسم است! و کلید توتمی است که هیچ گاه معنای آن را نفهمیده اند! دریغا که جان کلید به جان انسان بسته است! انسانی که دیگر ارزشی برای جانش نمی شناسد! انسانی که نمی داند سر نخ در دستان او است! و اگر به راز کلید پی نبرد دیر یا زود با همین نخ ها بین زمین و آسمان ، بی جان به گرد خویش خواهد چرخید! به همان گونه که در تمام مدتی که جان داشت به دور خویش چرخانده شد!
یکشنبه، تیر ۲۴، ۱۳۸۶
بريدا
پائولو کوئلیو کتابی دارد به نام بریدا که سومین کتاب این نویسنده بعد از خاطرات یک مغ و کیمیاگراست. آن طور که در مقدمه ی کتاب بریدا از انتشارات کاروان نوشته شده است با فروش کتاب بریدا بود که کتاب های کوئلیو مورد توجه قرار گرفت. هنگامی که این کتاب به دستم رسید از این که قرار بود از نویسنده ای با کتاب های پرفروش کتابی بخوانم خوشحال بودم اما حالا که کتاب را خوانده ام سوالی برایم به وجود آمده است که چند روز است ذهن مرا مشغول کرده است! چرا باید در قرن بیست و یکم چنین کتاب هایی تا این حد فروش داشته باشند؟؟؟!
در قسمت ابتدایی کتاب در زندگی نامه ی کوئلیو می خوانیم :
" در داخائو ، اشراقی به پائولو دست داد و در حالت اشراق ، مردی را دید. دو ماه بعد ، در کافه ای در آمستردام ، با همان مرد ملاقات کرد و زمان درازی با او صحبت کرد. این مرد که پائولو هرگز نامش را نفهمید ، به او گفت دوباره به مذهب خویش برگردد و اگر هم به جادو علاقه مند است ، به جادوی سفید روی بیاورد . هم چنین به پائولو توصیه کرد جاده ی سانتیاگو ( یک جاده ی زیارتی دوران قرون وسطی ) را طی کند. "
این نخستین جمله ای بود که شخصیت نویسنده را برای من مورد سوال قرار داد. چند بار این پاراگراف را خواندم و برای یافتن جواب سوالم کتاب را به دقت خواندم و سعی کردم که عناصری را که وی در داستانش مورد استفاده قرار داده را به دقت برای خودم تجزیه و تحلیل کنم . در نهایت به این نتیجه رسیدم که یا این نویسنده از نوشتنش به این شیوه هدف خاصی!(مانند فروش بیشتر با استفاده از سادگی عوام و ... و حتی شاید دلایل سیاسی ) دارد یا چنان که در جایی دیگر از زندگینامه ی وی آمده است که پدر و مادرش پائولو را سه بار در بیمارستان روانی بستری کرده اند ، یک نوع بیماری روانی دارد ( البته در این کتاب دلیل بستری کردن وی را فقط نگرانی پدر از وضعیت آینده ی فرزندش نوشته اند) البته احتمال دیگری هم هست و آن این است که او اصلا در دنیای ما زندگی نکرده است! روان شناسی که کوئلیو را معاینه می کرده است به پدر و مادر کوئلیو می گوید که " او دیوانه نیست و نباید در بیمارستان روانی بماند . او فقط باید یاد بگیرد که چگونه با زندگی رو به رو شود! " احتمالا او هیچ گاه درک نکرده است که در چه دنیایی زندگی می کند! یا این که درکی از زندگی نداشته است!( کسی که هدف تمام زندگی انسان را در پیدا کردن " بخش دیگر " یا " بخش های دیگر"! می داند).
که موارد دوم و سوم درست تر به نظر می رسد.
گذشته از تمام این ها کتاب بریدا جز بعضی از نکات اخلاقی (فقط بعضی از آن ها ) چیزی برای خواننده در بر نخواهد داشت!
داستان کتاب در مورد دختری است به اسم بریدا که برای یافتن جواب پرسش های زندگیش ، برای شناختن نیروهای پنهان و سفر به آینده و گذشته به کوه و جنگل می زند تا در نهایت به یک ساحر تبدیل شود! و چنین اتفاقی هم می افتد!!! ابزارهای او در این راه سنت خورشید و سنت ماهند!
نویسنده انگار نمی داند که دوران جادوگری به سر رسیده است!
کاش او حداقل از جادوگری به عنوان ابزاری در داستان برای یاد دادن نکات اخلاقی ، اجتماعی و ... به خواننده هایش استفاده می کرد و اسطوره ای بودن مفاهیم آن را به شیوه ای غیر مستقیم به خواننده می فهماند نه این که آن را به عنوان یک حقیقت موجود ( دانش واقعی ) در داستان به کار گیرد!
شنبه، تیر ۱۶، ۱۳۸۶
مسئله ی کرد و روابط ایران و ترکیه
کتابی است نوشته ی رابرت السن با ترجمه ی ابراهیم یونسی که به مسالهی کرد و مناسبات ترکیه و ایران از اعصار امپراتوری (عثمانی و قاجار) و پس از جنگ جهانی اول و تاسیس کشورهای ملی (ترکیه و ایران) تا 1998 می پردازد. و مساله ی کرد (مشکل کرد!) در ترکیه و ایران را موشکافی می کند و بعد از یک بررسی در مورد پیشینه ی مبارزات کردی به سیاست های دو کشور ایران و ترکیه در مورد اقلیت های کرد خود در زمان قبل از انقلاب ایران می پردازد و بعد به چگونگی روابط دو کشور و نحوه ی کنش و واکنش آنان در مقابل مساله ی کرد ( مشکل کرد! ، حقیقت کرد! ) از انقلاب ایران تا جنگ خلیج فارس (1979-1991) و بعد از آن می پردازد. در ادامه جنبش اسلامی در ترکیه و مساله ی کرد را مورد بررسی قرار می دهد. تاثیرات اسرائیلی ها ، اسلام گرایان و رای دادگاه میکونوس را بر مناسبات بین دو کشور تشریح می کند. و سیاست ها ی دو کشور در شرق مدیترانه ، قفقاز ، آسیای میانه ، خاورمیانه و در نهایت شمال عراق را تجزیه و تحلیل می کند. و در نهایت در ضمیمه ی کتاب چگونگی روابط ایران و ترکیه از 1997 تا 2001 آمده است.
دوشنبه، تیر ۱۱، ۱۳۸۶
کتاب قلعه ی حیوانات اثر جورل اورول
کتاب قلعه ی حیوانات داستانی است که در آن حیوانات یک مزرعه برای رهایی از استثمار و بندگی انسان ها و رسیدن به آزادی دست به انقلاب می زنند. جورج اورول ( اریک بلر ) این کتاب را بر اساس انقلاب روسیه نوشته است! و چگونگی استفاده ی استالین از قدرت را به زیبایی به رشته ی تحریر درآورده است.
داستان در مزرعه ی مانر که متعلق به آقای جونز است اتفاق می افتد. حیوانات مزرعه عبارتند از : خوک ، سگ ، مرغ ، کبوتر ، گوسفند ، گاو ، اسب ، بز، الاغ ، اردک ، گربه ، کلاغ ، خروس ، غاز ، موش و ... که هر کدام از این حیوانات نقشی انسانی را بر ضد انسان در داستان برعهده دارند.
داستان از این جا شروع می شود که میجر پیر ( که یک خوک نر است ) حیوانات رابه بهانه ی تعریف خواب عجیبی که دیده است دور هم دیگر جمع می کند و از آنان می خواهد که فکر کنند! از آنان می خواهد که به دلیل نکبت بار بودن زندگی حیوانیشان فکر کنند. و در نهایت آن ها را بر آن می دارد که بر ضد انسان قیام کنند و خود را از بردگی انسانی که دسترنج حیوان زحمت کش را تصاحب می کند آزاد کنند.
بالاخره انقلاب اتفاق می افتد . انقلابی با شعار آزادی حیوانات وشعر "حیوانات انگلیس" که نوید بخش آینده ای طلایی بود. انقلابی که بر پایه ی اصول هفت گانه ی انیمالیسم ( حیوان گرایی ) بنیان گذاشته شده بود.
در روند شکل گیری انقلاب و بعد از انقلاب شخصیت های داستان و دیگر عناصر انقلاب به زیبایی توصیف شده اند.
اگر نگاهی به انقلاب هایی که در سراسر دنیا اتفاق افتاده اند بیاندازیم شخصیت های اسنوبال ، ناپلئون ، بوکسر ، کلوور ،اسکوئیلر ، فردریک ، پیل کینگتن ، بنجامین ، موسز ، مولی ، موریل ، بلوبل ، جسی ، پینچر و بچه هایشان و ... شخصیت های آشنا و ملموسی هستند!
در این انقلاب هم مثل همه ی انقلاب های دنیا شعارهای اصلی فراموش می شوند و قوانین وضع شده به نفع طبقه ی حاکم که زرنگ تر و احیانا باهوش ترند تغییر می کند!
این داستان به ما یادآوری می کند که همیشه ( در هر نوع جامعه ای!) عده ای هستند ( خوکان و خوک صفتان ) که انقلاب برای آنان فقط یک وسیله است ! یک وسیله برای رسیدن به خواسته های شخصیشان! و انقلاب فقط باعث عوض شدن طبقه ی حاکم می شود و در زندگی قشر کارگر هیچ تحولی صورت نمی گیرد و حتی احتمال دارد که اوضاع از قبل هم بدتر شود. چون مردم بعد از هر انقلاب ناچار به پشت سر گذاشتن یک مرحله ی دیکتاتوری هم هستند! دراین داستان عوامفریبی ها و استفاده از جهل و بی سوادی طبقه ی کارگر توسط طبقه ی حاکم به زیبایی نشان داده شده است.
داستان در مزرعه ی مانر که متعلق به آقای جونز است اتفاق می افتد. حیوانات مزرعه عبارتند از : خوک ، سگ ، مرغ ، کبوتر ، گوسفند ، گاو ، اسب ، بز، الاغ ، اردک ، گربه ، کلاغ ، خروس ، غاز ، موش و ... که هر کدام از این حیوانات نقشی انسانی را بر ضد انسان در داستان برعهده دارند.
داستان از این جا شروع می شود که میجر پیر ( که یک خوک نر است ) حیوانات رابه بهانه ی تعریف خواب عجیبی که دیده است دور هم دیگر جمع می کند و از آنان می خواهد که فکر کنند! از آنان می خواهد که به دلیل نکبت بار بودن زندگی حیوانیشان فکر کنند. و در نهایت آن ها را بر آن می دارد که بر ضد انسان قیام کنند و خود را از بردگی انسانی که دسترنج حیوان زحمت کش را تصاحب می کند آزاد کنند.
بالاخره انقلاب اتفاق می افتد . انقلابی با شعار آزادی حیوانات وشعر "حیوانات انگلیس" که نوید بخش آینده ای طلایی بود. انقلابی که بر پایه ی اصول هفت گانه ی انیمالیسم ( حیوان گرایی ) بنیان گذاشته شده بود.
در روند شکل گیری انقلاب و بعد از انقلاب شخصیت های داستان و دیگر عناصر انقلاب به زیبایی توصیف شده اند.
اگر نگاهی به انقلاب هایی که در سراسر دنیا اتفاق افتاده اند بیاندازیم شخصیت های اسنوبال ، ناپلئون ، بوکسر ، کلوور ،اسکوئیلر ، فردریک ، پیل کینگتن ، بنجامین ، موسز ، مولی ، موریل ، بلوبل ، جسی ، پینچر و بچه هایشان و ... شخصیت های آشنا و ملموسی هستند!
در این انقلاب هم مثل همه ی انقلاب های دنیا شعارهای اصلی فراموش می شوند و قوانین وضع شده به نفع طبقه ی حاکم که زرنگ تر و احیانا باهوش ترند تغییر می کند!
این داستان به ما یادآوری می کند که همیشه ( در هر نوع جامعه ای!) عده ای هستند ( خوکان و خوک صفتان ) که انقلاب برای آنان فقط یک وسیله است ! یک وسیله برای رسیدن به خواسته های شخصیشان! و انقلاب فقط باعث عوض شدن طبقه ی حاکم می شود و در زندگی قشر کارگر هیچ تحولی صورت نمی گیرد و حتی احتمال دارد که اوضاع از قبل هم بدتر شود. چون مردم بعد از هر انقلاب ناچار به پشت سر گذاشتن یک مرحله ی دیکتاتوری هم هستند! دراین داستان عوامفریبی ها و استفاده از جهل و بی سوادی طبقه ی کارگر توسط طبقه ی حاکم به زیبایی نشان داده شده است.
شنبه، تیر ۰۹، ۱۳۸۶
سید قطب و اخوان چه می گویند ؟
سید قطب در یکی از روستاهای مصر و از یک خانواده ی معمولی پا به دنیا گذاشت . جبر زندگی از همان بچگی او را در جامعه ای سنتی ومسلمان ، مذهبی بار آورد .حافظه ی قوی ، تربیت در محیطی با تعصبات فراوان و مشقت هایی که او در زندگی کشید مسیر زندگی آینده ی او را از همان اوایل ترسیم کرد .او در همان اوایل جوانی حافظ قرآن شد بعد از آن در زمینه ی علوم اسلامی مطالعات زیادی انجام داد و بعدها پا به عرصه ی سیاست گذاشت .
او در زمینه ی مسائل و مباحث قرآنی ، اسلام شناسی جامعه شناسی ازدید اسلامی و اقتصاد و اجتماع حکومت اسلامی آثاری از خود به جا گذاشت و از شعر و داستان هم در خدمت اندیشه هایش بهره گرفت .
ودر نهایت به اتهام رهبری فکری گروه های ارتجاعی ، توطئه و اقدام علیه امنیت ملی کشور محکوم به اعدام شد و به همراه دو نفر از همفکرانش محمد حواش و عبدالفتاح اسماعیلی به دار آویخته شد .
سید قطب بر این باور بود که زندگی اسلامی باید از نو احیا شود و یک جامعه اسلامی بر پا گردد.او اعتقاد داشت که با سیستم اسلامی کامل ترین و انسانی ترین شکل عدالت اجتماعی عملی می شود.
که تنها روش برای برآوردن نیازهای طبیعی و احساس آرامش واقعی است.
او می گوید ما خواستار زندگی بهتر، دنیای نوین و جامعه ای انسانی کامل هستیم و عدالت مطلق را در سیستم اجتماعی اسلام می بیند. او سیستم اسلامی را حامی حقوق و آزادی تمامی اندیشه های مخالف و ادیان دیگر می داند. و عقیده ، ایمان ، وجدان و درون پاک را ضامن اجرای آن می داند نه قانون خشک و بی روح و ماده و تبصره . او با استفاده از حکومتی که ازان خدا می داند به دنبال جامعه ای بود که گرسنه و تشنه نداشته باشد. او همیشه می گفت چرا گروهی می ترسند که یه رژیم اخلاقی و معنوی بر مردم حکومت کند و عدالت ، آرامش ، آزادی و مساوات تحقق بخشد و بشر را از سرگردانی نجات بخشد؟ به عقیده ی او این سیستم به کمونیسم سرخ و استعمار امپریالیسم سیاه و هر استعمار دیگری اعم از قدیم و جدید (نئو کلنیالیسم) اجازه نمی دهد که سرزمین های اسلامی باعث تزلزل و سقوط شود و این آن ها را می ترساند.
او بر این باور است که اسلام در اساس و جوهر خود ، جنبش آزادی بخشی است که نخست دل افراد و سپس اجتماعات بشری را اصلاح و آزاد می سازد و ادامه می دهد که اگر روح ناسیونالیستی و قومیت ما را وادار می کند که با استعمار کینه جو و ستمگر بجنگیم ، اگر روح سوسیالیسم از ما می خواهد که با زمین خوار و فئودالیسم تبهکار و سرمایه داری متجاوز بجنگیم ، اگر روح آزادی فرد می گوید که با طغیان و دیکتاتوری و استبداد و زورگویی به ستیز برخیزیم روح اسلام همه ی این مفاسد را تحت عنوان ظلم و ستم که وجه مشترک بین همه ی آن هاست به ما معرفی کرده و دستور می دهد همه با تمام وجود علیه آن بجنگیم .
وی می گوید ایدئولوژی اسلامی یک ایدئولوژی تجزیه ناپذیر است. یا باید همه ی اصول آن را به کار برد یا باید دم از اسلام نزد! و در جواب به سوالاتی که این فکر را مورد بازخواست قرار می دهد مانند بانوان و پارلمان ، کار و زن ، اختلاط زن و مرد و بریدن دست دزد و ... می گوید این مشکلاتی که از آن سخن می گویید ناشی از حکومت جامعه ی غیر اسلامی است و با ایجاد حکومت اسلامی واقعی خواهید دید که همه ی این ها خود به خود از بین خواهد رفت . و می گوید نخست یک جامعه ی اسلامی تشکیل دهید سپس از زنان بپرسید که آیا دوست دارید به پارلمان بروید و یا در فروشگاه ها و ادارات کار کنید ؟ بی شک جواب آن ها منفی خواهد بود. بپرسید که آیا می خواهند با مردان مختلط شوند و آرایش کنند ؟ بی شک جواب آن ها منفی خواهد بود.
او می گوید در جامعه ی اسلامی دزدی نخواهد بود که دست او قطع شود . دزد محصول نظام های غیر اسلامی و غیر الهی است . آن ها محصول جامعه ای هستند که اجازه می دهند که گروهی به نام نیازمند و گرسنه وجود داشته باشند. و جامعه ی اسلامی را اینچنین تعریف می کند که جامعه ای است که خوراک ، پوشاک و مسکن هر فردی اعم از کارگر ، بیکار ، نیرومند ، ناتوان ، سالم ، مریض ، زن و مرد در آن تضمین شده است و سالانه از سود درآمد هر کسی بیست درصد برای بیت المال و اداره ی امور مردم و جامعه دریافت می کند و اگر بیشتر از آن لازم باشد بدون هیچ گونه قید و شرطی به هر مقدار که دولت اسلامی صالح برای حفظ و نگهداری استقلال میهن و اداره امور جامعه لازم داشته باشد می تواند از مردم دریافت نماید. در یک جامعه ی اسلامی هرگز دختران و زنان لخت و عور ، آرایش کرده و آماده پرسه نمی زنند.فیلم های رسوا و شرم آور و تصنیف ها موسیقی بیمار نخواهد بود. در روزنامه ها و مجلات عکس و داستان شهوی و مسائل جنسی بی پرده نخواهد بود و مشروبات الکلی قدغن می شود. و بیت و المال و دارایی عمومی وظیفه دارد برای هر کسی که می خواهد ازدواج کند کمک لازم را بنماید. او با جدایی دین و سیاست مخالف بود و می گفت پیامبر اسلام کار قیصر را به قیصر و کار خدا را به خدا واگذار ننمود . برای این که اسلام همه چیز را برای خدا می خواهد و ازآن خدا می داند. و قیصر را وقتی به رسمیت می شناسد که قانون های الهی را اجرا کند.
سید قطب مهمترین وظیفه ی حکومت اسلامی را در ساختن فرد مسلمان می داند و این که او را از پرستش غیر خدا ( اوهام ، خرافات ، افسانه ها و هوس ها و ...) باز بدارد . و وجود مراکزی برای پرورش و تربیت اسلامی افراد را ضروری می داند و در ادامه ی این چنین می نویسند: اکنون که نظریات اسلامی از همه ی نظریات دیگری که بشریت امروز آن را می شناسد پیشرو تر و مترقی تر است چرا ما آن ها را به مردم عرضه نکنیم ؟
سید قطب می گوید جنبش و راه روش آشکاری است که کمتر کسی حقیقت ما را آن طور که هست درک می کند. راه اخوان همان راه خداست . راه پی ریزی جامعه بر اصول و پایه های اسلامی است و اخوان سراسر جهان اسلامی را که ( وطن بزرگ خودشان می دانند ) رها از هر گونه استعمار می خواهد . اخوان المسلمین خواستار حکومت اسلامی هستند یعنی اجرای قانون و شریعت اسلامی و نیازمند آن نیست که طبقه ی خاصی ( شیوخ و روحانیون ) متصدی شوند و در همه ی شئون مردم دخالت کنند و هر وقت قوانین اسلامی اجرا شد در آن روز حکومت اسلامی تشکیل شده است بدون آن که نظر خاصی به گروه مشخصی باشد. اخوان مالکیت موجود در مصر را ، در زمان فاروق ، نقد می کند و آن را نامشروع می داند. و خواهان تصفیه ی کامل یاران و همکاران فاروق می شوند و از این که دهقانان به برده ای برای ادارات دولتی تبدیل شده اند اعتراض کرده و خواستار تجدید مالکیت اراضی و محدود شدن کیفیت رابطه ی مالک و مستاجر بوده و هوادار اجرای سیستم مزارعه ی اسلامی می شوند.
اخوان خواستار روشن شدن وضع درآمد ها و از بین بردن تفاوت فاحش بین حقوق کارمندان دولتی و یا دستمزدهای کارگران هستند . و خواهان تامین وسایل حداقل زندگی شامل : خوراک کافی ، پوشاک لازم ، مسکن آسایش بخش ، درمان و تعلیم مجانی ،تضمین اجتماعی در برابر بیماری ، ناتوانی ، پیری و بیکاری می باشد . و اگر برای تامین این شرایط مالیات و زکات کافی نباشد . دولت صالح اسلامی ما زاد اموال و دارایی ثروتمندان را خواهد گرفت و در راه مصالح عمومی و نیازمندان به کار خواهد انداخت . اخوان حامی دهقانان و کشاورزان است و خواستار عضویت آنان در سندیکاها و اتحادیه های کارگری است . سید قطب می گوید اسلام در راه بسط عدالت اجتماعی مبارزه می کند همان طور که سوسیالیست ها در این راه نبرد می کنند و در میدان عدالت ملی و سیاسی نبرد می نمایند چنان که گروه های ملی در این راه به پیکار برخاسته اند و در میدان عدالت انسانی نیز می جنگند . همان طور که اخوان المسلمین می خواهند . از نظر اخوان آن ها برای رسیدن به اهدافشان فقط یک راه دارند و آن این است که برای خود پرچم واحدی برگزینند و هم گام با دیگر هم فکرانشان دور هم جمع شوند . به اعتقاد آنان دوران ناسیونالیسم منطقه ای و ناسیونالیسم وابسته به نژاد به سر رسیده است و باید در کنار دو بلوک شرق و غرب که برای یکجا بلعیدن مسلمانان آمده اند بلوک سوم اسلامی به وجود بیاید .
اسلامی که غربیهای مسیحی ( که در جنگ های صلیبی بیش از نهصد سال با مسلمانان جنگیدند ) و هم پیمانانشان در شرق میانه امروز به آن نیاز پیدا کرده اند و از آن حمایت می کنند اسلامی نیست که با استعمار و خودکامگی مبارزه می کند ، بلکه استعماری است که با کمونیسم مبارزه می کند . بنابراین غربی ها برای خاورمیانه یک اسلام غربی را لازم دارند . اخوان جهاد را کار و فداکاری برای اسلام نامید . اما بعد ها از طرف عده ای از مخالفانش مورد انتقاد قرار گرفت.اخوان امروز هم به عنوان یکی از گروه هایی که نقشی فعال در جنبش اسلامی باز ی می کند شناخته می شود.
یکشنبه، اردیبهشت ۰۹، ۱۳۸۶
گوشه ای از یک واقعیت خیالی به نام زندگی
بعضی وقت ها انگار روح سزار ، ناپلئون ، اسکندر، چنگیز و هیتلر به یکباره در من حلول می کند و در میان کتاب ها به دنبال فتوحاتی چند امتداد کلمات را پی می گیرم . مانند نیچه همه ی ارزش ها را زیر سوال می برم و سعی می کنم به ا ندازه ی توانایی خود سوال های پیچیده ی آواره در کوچه پس کوچه های ذهنم را به مسیری صحیح هدایت کنم.سوار بر ماشین زمان به ده هزار سال پیش می روم و به دنبال ریشه ی اسطوره هایی می گردم که امروز اعتقادات ما شده ا ند. گاه شعری می خوانم و آیدای شاملو به یکباره نازنین دختر رویاهای من می شود. بهار مشیری را لالایی ای می خوانم و عشق مارکس به ینی ، نیچه به لوسالومه و هیتلر به گلی و اوا براون را با موسیقی شعر نیما تصویر می کنم.تاریخ من از سومر آغاز نمی شود . به دنبال جای گام های اولین انسانی هستم که آگاهانه روی زمین راه رفت و چشمش را به آسمان فرو بست.گاه که در میان حصار دودی سیگارهایم اسب خیالم نفسی تازه می کند با کنار رفتن دودها دروازه های بسته ی دیگری را می یابم که برای پیدا کردن کلید باز کردن آن ها هنوز هیچ کاری نکرده ام .
روح مری ولستون کرافت بر من می خندد. کنفوسیوس از این که آرمان شهر خیالیم را در آینده می جویم بر من خرده می گیرد و من بی تفاوت به این می اندیشم که چند صد میلیون سال دیگر شهر خیالم را باید در کدام کهکشان ترسیم کنم. دانشمندان برقکار در کمیسیون هایشان اعدام با صندلی الکتریکی را پیشنهاد داده ا ند. اما فراموشی این حکم با گشتی در میان داستان های صادق کار آسانی است. مرگ و زن امیدوارانه تر و وحشتناک تر از حکم کمیسیون است و من شجاعانه صفحه ی بعدی را از سر می گیرم . فکر عدالت افلاطونی را از سر بیرون کرده ام و مانند سقراط در سلول اتاقم قدم می زنم و به تولد ارسطو می خندم. آخر همه این نوای فروغ است که با زنانگی جاودانه اش دردهای مرا مرهمی چند می نهد و من چگوارا می شوم....
یکشنبه، فروردین ۱۹، ۱۳۸۶
فاصله ی عمودی
از بچگی از ارتفاع می ترسیدم. در کنار بناهای بلند احساس حقارت می کردم. سقوط از ارتفاع واهمه ای است که هنوز آن را با خود دارم . احساس حقارت در کنار بلندی ها ، ارتفاع آن را برای من چند برابر می کرد.هر بار که ما را از خدا می ترساندند من فقط از ارتفاع آسمان می ترسیدم. هیچ وقت دوست نداشتم از ارتفاع چیزی بخواهم. شب ها که حچم سنگین آسمان بیشتر خود را نشان می داد در خیالم به روزی فکر می کردم که این حجم بزرگ بر زمین سقوط کند. هیچ دوست نداشتم که بعد از مرگ آن بالا زندگی کنم.
تمام چیزهایی که امروز مرا آزار می دهد ریشه در همین ترس از ارتفاع دارد.
بارها سعی کردم این احساس را در خودم خفه کنم اما دلیل آن صرفا بلندی نبود. من از درخت جلوی پنجره ی اتاقم فقط به خاطر بلندی آن نمی ترسیدم. بلکه ارتفاع آن حسی را در من القا می کرد که مرا از درون عذاب می داد.
آن روزها تمامی فاصله های عمودی برای من هول برانگیز بود و امروز هر آن چه برایم هول برانگیز است یک فاصله ی عمودی است.
تمامی اختلافات هول برانگیز یک فاصله ی عمودی است. حتی فتح یک فاصله ی عمودی هم هول برانگیز است.
امروز با این که هنوز از فاصله های عمودی می ترسم اما دریافته ام که با مقداری شجاعت می شود دیو عمودی زندگی را هم از پای درآورد تا شاخ های این اژدها به جای سیر به سوی آسمان ها راهی برای خود در زمین پیدا کند.
شنبه، فروردین ۱۱، ۱۳۸۶
" زنان و مردان با هم برابرند"؟!؟
دو نوشته ي زير را از دو نفر نويسنده كه يكي در غرب و ديگري در شرق زندگي كرده است را در نظر مي گيريم:
نيچه :
"همه چيز زن معماست و همه چيزش را يك راه گشودن است كه نامش آبستني است! مرد وسيله اي است براي زن . هدف هميشه بچه است. اما زن براي مرد چيست؟ مرد راستين خواهان دو چيز است :خطر و بازي. از اين رو زن را هم چون خطرناكترين بازيچه مي خواهد. مرد را براي جنگ بايد پرود و زن را براي دوباره نيرو گرفتن جنگاوران. ديگر كارها ابلهي است! جنگاور ميوه ي بسيار شيرين دوست نمي دارد. ازين رو دوستدار زن است زيرا شيرين ترين زن نيز تلخ است. زن كودك را به از مرد در مي يابد ، اما كودكي در مرد از زن بيش است. در مرد راستين كودكي پنهان است كه خوش دارد بازي كند . بياييد اي زنان و كودك را در مرد بيابيد! زن بازيچه ي باد پاك و ظريف ، همچون گوهري، رخشان از فضيلت هاي جهاني كه هنوز در كار نيست . در عشقتان فروز ستاره فرزان باد! و اميدتان اين باد ، بادا كه ابر انسان را بزاييم ! در عشقتان دليري باد ! با عشقتان بتازيد بر آن كس كه در شما هراس مي انگيزد. عشق شما فخر شما باد ! زن جز اين كمتر فخري مي شناسد. و اما ، فخر شما اين باد : بيش از آن دوست بداريد كه دوستتان مي دارند و در اين كار هرگز از هيچ كس واپس نمانيد. مرد را از آن زن هراس بايد آن گاه كه زن عاشق است. چه آن گاه است كه زن همه چيز را فدا مي كند و هيچ چيز ديگر را در نظرش ارجي نيست.مرد را از زن هراس بايد آن گاه كه زن بيزار است . زيرا مرد تنها در ژرفناي روانش شرير است، اما زن بدذات است. زن از چه كسي از همه بيش بيزار است؟ آهني به آهنربا چنين گفت : ،از تو از همه بيش بيزارم كه كشش داري اما نه چندان كه به خود بكشاني .شادكامي مرد اين است : من مي خواهم . شادكامي زن اين :او مي خواهد . زني كه با تمامي عشقش فرمان مي برد چنين مي انديشد : بنگر كه جهان هم اكنون كامل شده است! زن مي بايد فرمان برد تا براي رويه ي خود ژرفايي بيابد. نهاد زن رويه است. لايه اي پر جنب و جوش بر روي آب هاي كم ژرفا . اما نهاد مرد ژرف است و رودش در غارهاي زير زميني مي خروشد. زن قدرت او را حس مي كند اما آن را در نميابد. "
" به سراغ زنان مي روي ؟ تازيانه را فراموش مكن!"
در ميان شعرهايي كه نزار قباني سوريه اي برا ي لبنان سروده است و لبنان را به يك زن تشبيه كرده است مي توان نظر او را در مورد زن به خوبي درك كرد.
"من ياراي آن ندارم كه تو را تغيير دهم .../ يا ترا تعبير كنم .../ باورمكن كه مردي بتواند زني را تغيير دهد.../ ادعاي مردها دروغ است كه خيال مي كنند ، آن ها زن را از ميان دنده هاي خود آفريدند.../ زن به هيچ وجه از دنده ي مرد بيرون نمي آيد .../ اين مرد است كه از حوض زن بيرون مي آيد .../ همچنان كه ماهي از حوض آب بيرون مي آيد .../ "
"من نيروي آن را ندارم كه چيزي به تو ياد دهم .../ زنانگي تو خود دايره المعارف است ... "
نيچه يك غربي است و نزار قباني يك شرقي !
نيچه در فرهنگي زندگي مي كند كه ديدگاه نسبت به زن با ديدي كه مرد شرقي نسبت به زن دارد متفاوت است.
در فرهنگ نيچه ، زن توانسته است تا حدودي حقوق و قوانين انساني خود را به دست بياورد. اما در اين راه داستان به گونه اي ديگر شكل گرفته است . به نظر نيچه زن راه خود را اشتباه رفته است! و پا را از آن فراتر نهاده است! و اين كار نه تنها به او كمكي نكرده است بلكه زنانگش را هم از او گرفته است! او ديد مرد شرقي را در مورد زن شرقي پذيرفته است!
اما نزار قباني در فرهنگي زندگي كرده است كه زن نه تنها براي حقوق خود مبارزه نكرده است بلكه حتي با حقوق خود آشنايي ندارد. و هر چه براي او ارزش تلقي كرده اند را بي چون و چرا پذيرفته است! و اينجاست كه نزار تصميم مي گيرد از زن بنويسد و براي زن!
اما براستي جايگاه زن كجاست و حقوق زن را چگونه بايد تعريف كرد؟
طبق قوانين حقوق بشر :
ماده 1
تمام افراد بشر آزاد به دنیا می آیند و از لحاظ حیثیت و حقوق با هم برابرند . همه دارای عقل و وجدان می باشند و باید نسبت به یکدیگر با روح برادری رفتار کنند.
ماده 2
هر کس می تواند بدون هیچ گونه تمایز ، خصوصا از حیث نژاد ، رنگ ، جنس ، زبان ، مذهب ، عقیده سیاسی یا هر عقیده دیگر و همچنین ملیت ، وضع اجتماعی ، ثروت ، ولادت یا هر موقعیت دیگر ، از تمام حقوق و کلیه آزادی هایی که در اعلامیه حاضر ذکر شده است ، بهره مند گردد...
ماده 3
هر کس حق زندگی، آزادی و امنیت شخصی دارد
ماده 4
احدی را نمی توان در بردگی نگه داشت و داد و ستد بردگان به هر شکلی که باشد ممنوع است.
ماده 5
احدی را نمی توان تحت شکنجه یا مجازات یا رفتاری قرار داد که ظالمانه و یا بر خلاف انسانیت و شئون بشری یا موهن باشد.
ماده 6
هر کس حق دارد که شخصیت و حقوق او در همه جا به عنوان یک انسان در مقابل قانون شناخته شود .
در جامعه كه نيچه در آن زندگي مي كند (غرب) درست مانند جامعه اي كه نزار زندگي مي كند(شرق) زن هيچگاه در جايگاه واقعي خود قرار نگرفته است!
زن گاهي آن چنان تحقير شده است كه به عنوان يك برده در خدمت مرد بوده است. و گاه مانند موجودي فرازميني مرد را برده ي خويش كرده است.
اما جدا از اين طرز تفكر ها كه ريشه در تاريخ زندگي انسان ها و نيازهاي آن ها دارد جز در مقاطع خاصي از تاريخ زن همواره تحقير شده است و كمتر از حقوق انساني خويش برخوردار بوده است.
اعلاميه ي زير كه به مناسبت سال جهاني زن در سازمان ملل متحد قرائت شده است را مورد توجه قرار مي دهيم .
" اصل تساوي حقوق مردان و زنان در منشور ملل متحد و همچنين در اعلاميه ي جهاني حقوق بشر اعلام شده و در ساير ميثاق ها و اسناد بين المللي نيز مورد تاييد قرار گرفته است.
به علاوه سازمان ملل متحد به همان گونه كه در كنفرانس بين المللي حقوق بشر نيز تاكيد شده ، كرارا اين اصل را مورد شناسايي و پذيرش قرار داده كه بدون شركت كامل زنان دوش به دوش مردان در تمام زمينه ها حفظ صلح و تضمين پيشرفت اقتصادي و اجتماعي ميسر نيست.
بدبختانه پيشرفت در اين جهت با كندي بسيار صورت گرفته است و هنوز هم شكاف وسيعي بين اصول مورد قبول و روش هاي معمول وجود دارد. در جستجو براي بهبود كيفيت زندگي كه عامل مشخصه ي جهان نوين است ، نمي توان پيشرفت زنان را جدا از مشاركت كامل آنان در امور رشد و توسعه تلقي نمود.
آروزي ما داير بر اين كه زنان سرچشمه ي جديدي براي موازنه و هماهنگي اجتماعي بشوند مبتني بر آن است كه به طور كامل به اشكال سنتي تبعيض در تقسيم كارها پايان داده شود. (اعلاميه ي پشتيباني از سال بين المللي زن ژانويه ي 1975) "
در قرن بيست و يك زماني كه ما توانسته ايم در ابعاد بسيار بزرگ و بسيار كوچك ، جهان پيرامون خويش را شناسايي كنيم و آن را در جهت رفاه و آرامش انساني در اختيار خويش قرار دهيم آيا مسئله ي زن اينقدر پيچيده است كه نتوانسته ايم آن را هضم كنيم؟ شايد واقعا هنوز به اين جمله اعتقاد نداريم كه " زنان و مردان با هم برابرند"؟!؟
پنجشنبه، فروردین ۰۲، ۱۳۸۶
مدرسه ی حیوانات
در جنگل دنیا در نقطه ی به هم رسیدن آب های سرد و گرم در جزیره ای ناشناخته شهری بود. شهر حیوانات. شهری که در میان درختان انبوه پنهان بود و دست هیچ انسانی به آن نرسیده بود.حیوانات در طبیعت وحشی رام شده بودند. آن ها هیچ وقت انسان را ندیده بودند حتی اسم انسان هم به گوششان نخورده بود. در ذهن آنان حیوان همان انسانی بود که ما براي خود تعريف كرده ايم. آن ها تمام دنیا را در وسعت جزیره ی خویش یافته بودند.
جزيره در ميان آب هاي نيلگون هم چون مرواريدي سر برآورده بود و خانه ي حيواناتي شده بود كه فكر مي كردند اجدادشان يك روز از آسمان آمده اند. از جزيره اي در ميان آب هاي آسمان. دنيا براي آن ها كمي آن طرف تر به بن بست مي رسيد. شايد آن جا همه چيز پايان مي يافت و آب ها به جايي مي ريختند كه ارواح سرگردان در آن جا مشغول شستن گناهان خود بودند. حيوانات مدت ها بود فهميده بودند كه غريزه ي اصلي دنياي حيوانات آن ها را به خطر مي اندازد. و حس كرده بودند كه آن طرف غريزه يعني آگاهي به زندگي آنان معنايي خاص مي بخشد.
شير سلطان جنگل آگاهي و قدرت را شرط انسان بودن مي دانست. او آگاهي را مستلزم قدرت انديشه و قدرت را نگهبان آگاهي مي دانست. سلطان تمامي تلاشش اين بود كه با آگاه كردن حيوانات غريزه را از آن ها بگيرد. جنگل براي سلطان به منزله ي سيركي بود كه به تمام حيوانات ياد مي داد كه با دو پا راه بروند ، حرف بزنند و غريزه اصلي را به صليب بكشند.
جنگل قانون داشت. آنان طبق قانون متولد مي شدند با قانون بزرگ مي شدند و در سايه ي قانون خود را انسان مي ناميدند.
مدت ها بود كه ديگر نوآوري نداشتند انگار ديگر چيزي براي يادگيري وجود نداشت و معارفشان به انتها رسيده بود. ديگر جزيره فكر نمي كرد.قانون ها ابدي شده بودند. هيچ قانوني زير نور آفتاب نمي پوسيد و به گذشته نمي پيوست. شايد براي آن ها زمان مفهومي نداشت. زمان عبارت بود از يك روز تا روز بعد و دوباره از ديروز شروع مي شد و به امروز مي رسيد .فردا براي آنان معنايي نداشت حتي امروز هم در ديروز معنا نمي يافت. هر روز يك روز بود و عبارت بود از گذر يك شي نوراني در آسمان خيالشان و سير زندگي بر روي يك كمان كه از پيدايش آنان شروع و به خانه ي ارواح در آن طرف دريا ها ختم مي شد.
آگاهي به بن بست رسيده بود. هيچ مرغي پرواز را ياد نگرفته بود. اصلا ديگر به پريدن فكر نمي كردند. ماهي ها هم از ترس اعماق به زيستن در ساحل فكر مي كردند ، ساحلي نزديك.
يك روز كه جزيره در زير نور آفتاب و دربستر راكد زمان در ميان آبي هاي زمين و آسمان آويزان بود ناگهان زمين غرشي كرد و دود از مركز جزيره همراه با صدايي غران ساعت راكد جزيره را به حركت درآورد. دلفين پير كنار ساحل با گوزن مشغول بحث هاي روزانه بودند كه ناگهان صدايي بلند آن ها را شوكه كرد. دلفين به گوزن گفت آتشفشان! و در حالي كه آتشفشان را براي گوزن توضيح مي داد با سرعت شناكنان در كنار ساحل حركت كرد تا خود را به طرف ديگر جزيره برساند. گوزن هم كه از صداي انفجار هاي پياپي ترسيده بود در ركاب او شروع به دويدن كرد. بچه هاي مدرسه كه در طرف شرقي جزيره سكونت داشتند همه دلواپس خانواده هايشان در مركز جزيره بودند. ميمون پير به هيچ كدامشان اجازه نداد كه از مدرسه بيرون بروند فقط گوزن بود كه طبق عادت هر روز بيرون رفته بود.ميمون در قبال شاگردانش تعهد داشت. صداي به هم خوردن سنگ ها از كيلومتر ها شنيده مي شد. انگار هوا به يكباره چندين درجه گرمتر شده بود و اين باعث مي شد كه بچه ها با استرس بيشتري ماجرا را پيگير شوند. تنها خانواده اي كه خانه اش در مركز جنگل نبود خانواده ي گوزن بود كه سال ها قبل به خاطر قانون گريزي به غرب جزيره تبعيد شده بودند. گوزن و دلفين سعي كردند خودشان را به قسمت غربي جزيره برسانند اما ناگهان از دور گدازه ها را ديدند كه تمامي مركز جزيره را درنورديده و مثل سيلي از آتش همه چيز را با خود سوزانده و از غرب جزيره عازم دريا بود. دلفين نگاهي كرد و ناگهان ايستاد و گوزن را هم از طي كردن بقيه ي مسير منصرف كرد. همه رفته بودند. همه چيز از بين رفته بود.ديگر كسي زنده نمانده بود. گوزن و دلفين اندوهگين به سمت شرقي جزيره برگشتند و داستان را براي بازماندگان جزيره تعريف كردند.
از تمدن انساني حيوانات تنها يك مدرسه مانده بود.
مدرسه ي حيوانات!
گدازه هاي آتشفشان تمامي حيوانات مركز و غرب جزيره را با تمامي آثار قوانين انساني – حيوانيشان همراه با آب هاي غرنده به سمت خانه ي مردگان در آْن سوي آبي هاي دريا فرستاده بود.
جزيره تنها شده بود. جزيره از هميشه تنها تر شده بود. روح زنده ي جزيره فقط در يك مدرسه محبوس مانده بود. مدرسه مي بايست هر آن چه را گدازه ها با خود برده بود ، دوباره از نو بازتوليد كند. ديوار ارزش ها فرو ريخته بود. فرصتي بود تازه تا درميان داغ از بين رفتن ارزش هاي نيك و ارزش هاي به ظاهر نيك پلي زده شود از حيوان به سوي ابر حيوان . از حيوان به انسان.
اما ميمون پير توانايي آن رانداشت كه هدف را به دانش آموزانش بياموزد. چيزي از ذوب شدن فرهنگ فراحيواني جزيره نگذشته بود كه ميمون پير به جاي شير سلطان جنگل قانوني تصويب كرد. قانوني كه حتي آن سوي آب ها را هم فراموش كرده بود .
قانون لذت هاي حيواني
ميمون پير مي بايست معلم نسل ها مي شد. نسل هايي كه پدرانشان تنها بازماندگان نماينده ها ي آسمان بودند.
براي حيوانات جزيره همه چيز به بن بست رسيده بود. انسان براي حيوان مرده بود. ديگر كسي به فرا حيوان فكر نمي كرد.
اما همه چيز براي انسانيت به بن بست نرسيده بود. دلفين پير خردمند مي دانست كه انسان هنوز نمرده است و به گذار به سوي ابر حيوان فكر مي كرد. دلفين تصميم خودش را گرفته بود. دلفين عبور از دريا را گذار به سوي ابر حيوان مي دانست. دلفين تنها كسي بود كه اعماق آب ها را ديده بود. دلفين سال ها پيش سفري به آن سوي آب ها كرده بود. تا آن جا كه او رفته بود اثري از خانه ي ارواح نبود. آن جا حيوانات دو پايي را ديده بود كه در سرزمين خودشان حتي در اسطوره هاشان هم اثري از آن ها نديده بود. بعد از بازگشت تلاش كرده بود كه آن چه ديده است را براي ديگران بازگو كند اما كسي حرف هاي او را باور نمي كرد.
به خاطر حرف هايي كه دلفين بر سر زبان ها انداخته بود و موجب برخي قانون گريزي ها شده بود. سلطان او را از ارتباط با ساكنان جزيره محروم كرده بود. اما گوزن حرف هاي او را باور كرده بود. همين ارتباط فكري باعث دوستي عميقي بين آن ها شده بود. آن ها حتي در زمان تحصيل هم كه تمامي بچه هاي جنگل را بايد از خانواده ها جدا كرده و در شرق جزيره آموزش مي دادند از هم ديگر جدا نشده بودند و هر روز با همديگر بحث مي كردند.
بعد از آن اتفاق بزرگ مدرسه هم ديگر چيزي براي ياد داشتن به حيوانات جنگل نداشت.
افول اخلاق آن ها را به حيوانيت واپسين متمايل مي ساخت.
همه چيز فراموش شده بود. و تنها چيزي كه مانده بود غريزه ي اصلي بود.
"شير – خوك " پسر شير سلطان جنگل كه سال ها پدرش با غريزه ي حيواني مبارزه كرده بود سر دسته ي آن ها شده بود. پدر او سال ها قبل با دختر خانواده ي خوك ها ازدواج كرده بود تا غريزه ي مهار نشدني آن ها را كنترل كند اما امروز شير- خوك نه تنها حامي ايده هاي پدر نشده بود بلكه منجي خصلت هاي حيواني خوك هايي شد كه امروز قدرت شير را هم با خود يدك مي كشيدند.
جايي كه بايد مهد تمدن حيوان مي گرديد مهد حيوانيت مدرن شده بود.
گوزن وقتي كه اوضاع را بر اين منوال ديد جز براي ديدن خرگوش به مدرسه بر نمي گشت. او خرگوش را نماينده ي تمامي خصوصيت هايي مي ديد كه دلفين براي او از آهو گفته بود.
آهويي كه براي ساكنان جزيره ي او يك اسطوره بود.
حيوانات مدرسه به جاي زندگي در بطن جامعه ي خويش و فرهنگي كه در طول سال ها به دست آن ها رسيده بود امروز در ميان ديوارهايي به نام مدرسه غريزه ي حيوانيشان را پرورش مي دادند.
مدت ها گذشت و ديگر چيزي از تمدن حيواني آن ها نماند. انگار هيچ وقت جز اين نبوده اند.
آن ها به حيوانيت واپسين باز گشته بودند.
حيوانات مدرسه آموزش را كنار گذاشته بودند و در ميان جنگل به زندگي حيواني خود، بي هدف ادامه مي دادند. خرگوش اغلب اوقات خود را با دوستش بزغاله مي گذراند . آن ها تنها مونثان جزيره بودند و براي بقيه بسيار مهم بودند.
"شير- خوك "،" گرگ" ،"اسب" و "روباه" ديگر جز غريزه ي اصلي به هيچ چيز فكر نمي كردند. آن ها تمامي وقت خويش را صرف جلب توجه كردن خرگوش و بز مي كردند.
گوزن هم ديگر از اصلاح آنان نااميد شده بود. اما به خاطر خرگوش هر كاري را براي بازگرداندن آنان به مسير حركت به سوي انسانيت انجام مي داد و سعي مي كرد تمامي چيزهايي كه دلفين به او ياد مي داد را به بقيه آموزش بدهد اما حرف هاي او هيچ تاثيري در آن ها نگذاشت.
نه تنها مدرسه آن ها را براي انسانيت آماده نكرده بود بلكه پتانسيل آن ها را هم براي گذار از حيوانيت از آن ها گرفته بود. انگار مدرسه جز در بطن اجتماع مدرسه نبود.
يك روز كه گوزن نا اميد از اصلاح آنان كنار دريا منتظر دلفين بود هر چه منتظر ماند خبري از دلفين نشد. قبل از تاريك شدن هوا تمام جاهايي كه حدس مي زد دلفين آن جا باشد را گشت اما از دلفين خبري نشد.
مدت ها هر روز گوزن كنار ساحل در محل قرار هميشگي انتظار دلفين را مي كشيد. اما او هيچ وقت برنگشت.
دلفين رفته بود.
تنها انگيزه اي كه باعث مي شد گوزن آن شرايط سخت را تحمل كند خرگوش بود. اما يك روز كه گوزن براي ديدن خرگوش به قسمت شرقي جزيره برگشته بود خرگوش و بز را ميان درختان جنگل خوشحال و شادمان مشغول بازي با "شير-خوك" ، "روباه"، "گرگ" و "اسب" ديد.
با دقت به او نگاه كرد و به طرف دريا برگشت. دريا آرام تر از هميشه به نظر مي رسيد. مي توانست آهوي روياهايش را در ميان آب ها ببيند.انگار كسي او را به آن طرف آب ها صدا مي زد. توده اي از نور آن طرف آب ها به او چشمك مي زد. احساس قدرت عجيبي به او دست داد.به سوي دريا خيز برداشت. با صلابت به مسير خود ادامه مي داد حتي يك بار هم به جزيره نگاه نكرد. صداي نفس هايش امواج را خروشان راهي ساحل كرده بود.دريا به شدت بر گونه هاي جزيره سيلي مي زد و گوزن محو زيبايي توده ي نور در دوردست ها شده بود.
جزيره در ميان آب هاي نيلگون هم چون مرواريدي سر برآورده بود و خانه ي حيواناتي شده بود كه فكر مي كردند اجدادشان يك روز از آسمان آمده اند. از جزيره اي در ميان آب هاي آسمان. دنيا براي آن ها كمي آن طرف تر به بن بست مي رسيد. شايد آن جا همه چيز پايان مي يافت و آب ها به جايي مي ريختند كه ارواح سرگردان در آن جا مشغول شستن گناهان خود بودند. حيوانات مدت ها بود فهميده بودند كه غريزه ي اصلي دنياي حيوانات آن ها را به خطر مي اندازد. و حس كرده بودند كه آن طرف غريزه يعني آگاهي به زندگي آنان معنايي خاص مي بخشد.
شير سلطان جنگل آگاهي و قدرت را شرط انسان بودن مي دانست. او آگاهي را مستلزم قدرت انديشه و قدرت را نگهبان آگاهي مي دانست. سلطان تمامي تلاشش اين بود كه با آگاه كردن حيوانات غريزه را از آن ها بگيرد. جنگل براي سلطان به منزله ي سيركي بود كه به تمام حيوانات ياد مي داد كه با دو پا راه بروند ، حرف بزنند و غريزه اصلي را به صليب بكشند.
جنگل قانون داشت. آنان طبق قانون متولد مي شدند با قانون بزرگ مي شدند و در سايه ي قانون خود را انسان مي ناميدند.
مدت ها بود كه ديگر نوآوري نداشتند انگار ديگر چيزي براي يادگيري وجود نداشت و معارفشان به انتها رسيده بود. ديگر جزيره فكر نمي كرد.قانون ها ابدي شده بودند. هيچ قانوني زير نور آفتاب نمي پوسيد و به گذشته نمي پيوست. شايد براي آن ها زمان مفهومي نداشت. زمان عبارت بود از يك روز تا روز بعد و دوباره از ديروز شروع مي شد و به امروز مي رسيد .فردا براي آنان معنايي نداشت حتي امروز هم در ديروز معنا نمي يافت. هر روز يك روز بود و عبارت بود از گذر يك شي نوراني در آسمان خيالشان و سير زندگي بر روي يك كمان كه از پيدايش آنان شروع و به خانه ي ارواح در آن طرف دريا ها ختم مي شد.
آگاهي به بن بست رسيده بود. هيچ مرغي پرواز را ياد نگرفته بود. اصلا ديگر به پريدن فكر نمي كردند. ماهي ها هم از ترس اعماق به زيستن در ساحل فكر مي كردند ، ساحلي نزديك.
يك روز كه جزيره در زير نور آفتاب و دربستر راكد زمان در ميان آبي هاي زمين و آسمان آويزان بود ناگهان زمين غرشي كرد و دود از مركز جزيره همراه با صدايي غران ساعت راكد جزيره را به حركت درآورد. دلفين پير كنار ساحل با گوزن مشغول بحث هاي روزانه بودند كه ناگهان صدايي بلند آن ها را شوكه كرد. دلفين به گوزن گفت آتشفشان! و در حالي كه آتشفشان را براي گوزن توضيح مي داد با سرعت شناكنان در كنار ساحل حركت كرد تا خود را به طرف ديگر جزيره برساند. گوزن هم كه از صداي انفجار هاي پياپي ترسيده بود در ركاب او شروع به دويدن كرد. بچه هاي مدرسه كه در طرف شرقي جزيره سكونت داشتند همه دلواپس خانواده هايشان در مركز جزيره بودند. ميمون پير به هيچ كدامشان اجازه نداد كه از مدرسه بيرون بروند فقط گوزن بود كه طبق عادت هر روز بيرون رفته بود.ميمون در قبال شاگردانش تعهد داشت. صداي به هم خوردن سنگ ها از كيلومتر ها شنيده مي شد. انگار هوا به يكباره چندين درجه گرمتر شده بود و اين باعث مي شد كه بچه ها با استرس بيشتري ماجرا را پيگير شوند. تنها خانواده اي كه خانه اش در مركز جنگل نبود خانواده ي گوزن بود كه سال ها قبل به خاطر قانون گريزي به غرب جزيره تبعيد شده بودند. گوزن و دلفين سعي كردند خودشان را به قسمت غربي جزيره برسانند اما ناگهان از دور گدازه ها را ديدند كه تمامي مركز جزيره را درنورديده و مثل سيلي از آتش همه چيز را با خود سوزانده و از غرب جزيره عازم دريا بود. دلفين نگاهي كرد و ناگهان ايستاد و گوزن را هم از طي كردن بقيه ي مسير منصرف كرد. همه رفته بودند. همه چيز از بين رفته بود.ديگر كسي زنده نمانده بود. گوزن و دلفين اندوهگين به سمت شرقي جزيره برگشتند و داستان را براي بازماندگان جزيره تعريف كردند.
از تمدن انساني حيوانات تنها يك مدرسه مانده بود.
مدرسه ي حيوانات!
گدازه هاي آتشفشان تمامي حيوانات مركز و غرب جزيره را با تمامي آثار قوانين انساني – حيوانيشان همراه با آب هاي غرنده به سمت خانه ي مردگان در آْن سوي آبي هاي دريا فرستاده بود.
جزيره تنها شده بود. جزيره از هميشه تنها تر شده بود. روح زنده ي جزيره فقط در يك مدرسه محبوس مانده بود. مدرسه مي بايست هر آن چه را گدازه ها با خود برده بود ، دوباره از نو بازتوليد كند. ديوار ارزش ها فرو ريخته بود. فرصتي بود تازه تا درميان داغ از بين رفتن ارزش هاي نيك و ارزش هاي به ظاهر نيك پلي زده شود از حيوان به سوي ابر حيوان . از حيوان به انسان.
اما ميمون پير توانايي آن رانداشت كه هدف را به دانش آموزانش بياموزد. چيزي از ذوب شدن فرهنگ فراحيواني جزيره نگذشته بود كه ميمون پير به جاي شير سلطان جنگل قانوني تصويب كرد. قانوني كه حتي آن سوي آب ها را هم فراموش كرده بود .
قانون لذت هاي حيواني
ميمون پير مي بايست معلم نسل ها مي شد. نسل هايي كه پدرانشان تنها بازماندگان نماينده ها ي آسمان بودند.
براي حيوانات جزيره همه چيز به بن بست رسيده بود. انسان براي حيوان مرده بود. ديگر كسي به فرا حيوان فكر نمي كرد.
اما همه چيز براي انسانيت به بن بست نرسيده بود. دلفين پير خردمند مي دانست كه انسان هنوز نمرده است و به گذار به سوي ابر حيوان فكر مي كرد. دلفين تصميم خودش را گرفته بود. دلفين عبور از دريا را گذار به سوي ابر حيوان مي دانست. دلفين تنها كسي بود كه اعماق آب ها را ديده بود. دلفين سال ها پيش سفري به آن سوي آب ها كرده بود. تا آن جا كه او رفته بود اثري از خانه ي ارواح نبود. آن جا حيوانات دو پايي را ديده بود كه در سرزمين خودشان حتي در اسطوره هاشان هم اثري از آن ها نديده بود. بعد از بازگشت تلاش كرده بود كه آن چه ديده است را براي ديگران بازگو كند اما كسي حرف هاي او را باور نمي كرد.
به خاطر حرف هايي كه دلفين بر سر زبان ها انداخته بود و موجب برخي قانون گريزي ها شده بود. سلطان او را از ارتباط با ساكنان جزيره محروم كرده بود. اما گوزن حرف هاي او را باور كرده بود. همين ارتباط فكري باعث دوستي عميقي بين آن ها شده بود. آن ها حتي در زمان تحصيل هم كه تمامي بچه هاي جنگل را بايد از خانواده ها جدا كرده و در شرق جزيره آموزش مي دادند از هم ديگر جدا نشده بودند و هر روز با همديگر بحث مي كردند.
بعد از آن اتفاق بزرگ مدرسه هم ديگر چيزي براي ياد داشتن به حيوانات جنگل نداشت.
افول اخلاق آن ها را به حيوانيت واپسين متمايل مي ساخت.
همه چيز فراموش شده بود. و تنها چيزي كه مانده بود غريزه ي اصلي بود.
"شير – خوك " پسر شير سلطان جنگل كه سال ها پدرش با غريزه ي حيواني مبارزه كرده بود سر دسته ي آن ها شده بود. پدر او سال ها قبل با دختر خانواده ي خوك ها ازدواج كرده بود تا غريزه ي مهار نشدني آن ها را كنترل كند اما امروز شير- خوك نه تنها حامي ايده هاي پدر نشده بود بلكه منجي خصلت هاي حيواني خوك هايي شد كه امروز قدرت شير را هم با خود يدك مي كشيدند.
جايي كه بايد مهد تمدن حيوان مي گرديد مهد حيوانيت مدرن شده بود.
گوزن وقتي كه اوضاع را بر اين منوال ديد جز براي ديدن خرگوش به مدرسه بر نمي گشت. او خرگوش را نماينده ي تمامي خصوصيت هايي مي ديد كه دلفين براي او از آهو گفته بود.
آهويي كه براي ساكنان جزيره ي او يك اسطوره بود.
حيوانات مدرسه به جاي زندگي در بطن جامعه ي خويش و فرهنگي كه در طول سال ها به دست آن ها رسيده بود امروز در ميان ديوارهايي به نام مدرسه غريزه ي حيوانيشان را پرورش مي دادند.
مدت ها گذشت و ديگر چيزي از تمدن حيواني آن ها نماند. انگار هيچ وقت جز اين نبوده اند.
آن ها به حيوانيت واپسين باز گشته بودند.
حيوانات مدرسه آموزش را كنار گذاشته بودند و در ميان جنگل به زندگي حيواني خود، بي هدف ادامه مي دادند. خرگوش اغلب اوقات خود را با دوستش بزغاله مي گذراند . آن ها تنها مونثان جزيره بودند و براي بقيه بسيار مهم بودند.
"شير- خوك "،" گرگ" ،"اسب" و "روباه" ديگر جز غريزه ي اصلي به هيچ چيز فكر نمي كردند. آن ها تمامي وقت خويش را صرف جلب توجه كردن خرگوش و بز مي كردند.
گوزن هم ديگر از اصلاح آنان نااميد شده بود. اما به خاطر خرگوش هر كاري را براي بازگرداندن آنان به مسير حركت به سوي انسانيت انجام مي داد و سعي مي كرد تمامي چيزهايي كه دلفين به او ياد مي داد را به بقيه آموزش بدهد اما حرف هاي او هيچ تاثيري در آن ها نگذاشت.
نه تنها مدرسه آن ها را براي انسانيت آماده نكرده بود بلكه پتانسيل آن ها را هم براي گذار از حيوانيت از آن ها گرفته بود. انگار مدرسه جز در بطن اجتماع مدرسه نبود.
يك روز كه گوزن نا اميد از اصلاح آنان كنار دريا منتظر دلفين بود هر چه منتظر ماند خبري از دلفين نشد. قبل از تاريك شدن هوا تمام جاهايي كه حدس مي زد دلفين آن جا باشد را گشت اما از دلفين خبري نشد.
مدت ها هر روز گوزن كنار ساحل در محل قرار هميشگي انتظار دلفين را مي كشيد. اما او هيچ وقت برنگشت.
دلفين رفته بود.
تنها انگيزه اي كه باعث مي شد گوزن آن شرايط سخت را تحمل كند خرگوش بود. اما يك روز كه گوزن براي ديدن خرگوش به قسمت شرقي جزيره برگشته بود خرگوش و بز را ميان درختان جنگل خوشحال و شادمان مشغول بازي با "شير-خوك" ، "روباه"، "گرگ" و "اسب" ديد.
با دقت به او نگاه كرد و به طرف دريا برگشت. دريا آرام تر از هميشه به نظر مي رسيد. مي توانست آهوي روياهايش را در ميان آب ها ببيند.انگار كسي او را به آن طرف آب ها صدا مي زد. توده اي از نور آن طرف آب ها به او چشمك مي زد. احساس قدرت عجيبي به او دست داد.به سوي دريا خيز برداشت. با صلابت به مسير خود ادامه مي داد حتي يك بار هم به جزيره نگاه نكرد. صداي نفس هايش امواج را خروشان راهي ساحل كرده بود.دريا به شدت بر گونه هاي جزيره سيلي مي زد و گوزن محو زيبايي توده ي نور در دوردست ها شده بود.
اشتراک در:
پستها (Atom)